Na prostoru današnje Srbije nekada su stajali gradovi kojima su prolazili rimski carevi, u kojima su se podizale palate sa mozaicima, trgovalo robom iz udaljenih krajeva, kovao novac, izdavale carske naredbe i gradile crkve čiji su tornjevi dominirali horizontom. Neki su bili administrativni centri ogromnog Rimskog carstva, drugi sedišta vojske, treći raskošne carske rezidencije, a jedan od njih bio je povezan sa nastankom srednjovekovne srpske države. Danas od mnogih postoje samo temelji, zidovi koji izviruju iz zemlje i predmeti koje arheolozi pažljivo vraćaju na svetlost dana. Kako su gradovi koji su nekada predstavljali centre moći mogli gotovo potpuno da nestanu?

Putnik koji danas prolazi Srbijom teško bi mogao da pretpostavi koliko se istorije nalazi svega nekoliko metara ispod njegovih nogu.

Ispod njiva kraj Kostolca ležao je veliki rimski grad.

Ispod Sremske Mitrovice nalazi se jedan od najvažnijih gradskih centara kasnog Rimskog carstva.

Ispod savremenog Beograda nalaze se slojevi antičkog Singidunuma.

Kod Niša još postoje tragovi raskošnog sveta povezanog sa carem Konstantinom Velikim.

Nedaleko od Zaječara nalazi se palata koju je rimski car podigao u čast svoje majke.

Na jugu Srbije, među brežuljcima kod Lebana, stoje ostaci jednog gotovo neverovatno očuvanog ranovizantijskog grada koji je nastao, procvetao i nestao za manje od jednog veka.

A kraj Novog Pazara ostaci Starog Rasa podsećaju na vreme kada se oblikovala srednjovekovna Srbija.

Svi ti lokaliteti pričaju istu veliku priču: gradovi nisu večni.

Menjaju se države, pomeraju se putevi, nestaju trgovačke veze, dolaze ratovi, epidemije i nove populacije. Nekada velika urbana središta postaju sela, oranice ili kamenolomi iz kojih stanovnici kasnijih epoha odnose kamen za nove građevine.

Ponekad grad ne nestane zato što je razoren.

Jednostavno prestane da bude potreban.

A onda ga zemlja polako prekrije.

Sirmium – grad koji nije nestao, već je završio ispod drugog grada

Jedna od najneverovatnijih istorijskih priča u Srbiji nalazi se u Sremskoj Mitrovici.

Ispod današnjih kuća, ulica i trgova nalaze se ostaci antičkog Sirmiuma.

Za Rimljane ovo nije bilo beznačajno pogranično naselje. Njegov položaj u plodnoj Panoniji, uz Savu i važne kopnene komunikacije, učinio ga je jednim od velikih političkih i vojnih centara kasnog Rimskog carstva.

Grad je imao reprezentativne građevine, terme, gradske ulice, nekropole i velike javne objekte. Carsko prisustvo ostavilo je naročito snažan trag.

Danas je upravo položaj Sirmiuma njegova najveća arheološka fascinacija, ali i problem.

Grad nije ostao usamljen u polju poput nekih antičkih nalazišta.

Preko njega je nastao novi grad.

Sremska Mitrovica je, praktično, nastavila život na prostoru nekadašnjeg Sirmiuma.

Zbog toga arheolozi ne mogu jednostavno ukloniti čitave savremene četvrti da bi otkrili antičko naselje. Veliki deo drevnog grada i dalje se nalazi ispod ulica, zgrada i dvorišta.

Ponekad građevinski radovi otvore prozor u prošlost.

Pojavi se zid.

Komad mozaika.

Stub.

Novčić.

Deo nekropole.

I tada današnji grad na trenutak ustupi mesto gradu koji je postojao pre više od hiljadu i po godina.

Možda je upravo Sirmium najbolji primer grada koji vreme nije potpuno uništilo – nego ga je sakrilo ispod života koji se nastavio iznad njega.

Viminacium – rimska metropola ispod njiva

Nedaleko od Kostolca nalazi se još spektakularnija priča.

Viminacium.

Danas putnik koji dolazi u ovaj kraj vidi ravnicu, njive i arheološki park.

Ali pre skoro dve hiljade godina ovde se nalazio veliki rimski vojni i gradski centar.

Viminacium je rastao uz logor rimske legije i postao važno urbano središte provincije Gornje Mezije.

Njegov položaj nije bio slučajan.

Dunav je predstavljao jednu od ključnih granica Rimskog carstva, a područje današnje Srbije nalazilo se na raskršću puteva koji su povezivali centralnu Evropu, Balkan i istočne delove imperije.

Tamo gde se nalazila vojska dolazili su trgovci.

Za trgovcima zanatlije.

Za njima porodice.

Podizane su kuće.

Radionice.

Svetilišta.

Kupatila.

Groblja.

Grad je rastao.

Arheološka istraživanja pokazala su koliko je Viminacium bio razvijen. Pronađeni su ostaci amfiteatra, ulica, termi i brojnih drugih objekata, dok su ogromne nekropole pružile neprocenjive podatke o ljudima koji su ovde živeli.

Posebna prednost Viminaciuma za savremenu arheologiju jeste činjenica da preko velikog dela antičkog grada nije izgrađen veliki moderan urbani centar.

To znači da se značajan deo prošlosti još nalazi ispod zemlje.

Možemo samo zamisliti šta tek čeka da bude pronađeno.

Danas je neobično stajati na mestu na kojem je nekada živelo mnoštvo ljudi i gledati ravnicu.

Nema gradske buke.

Nema trgovačkih kolona.

Nema legionara.

Nema rimskih građana koji odlaze u terme ili na predstavu u amfiteatru.

Samo zemlja.

A ispod nje – grad.

Singidunum – izgubljeni grad ispod Beograda

Postoji još jedan rimski grad koji je gotovo nemoguće videti kao celinu.

Singidunum.

Njegovo ime danas zvuči poznato prvenstveno zahvaljujući antičkoj istoriji Beograda, ali problem je očigledan: Beograd je nastavio da raste na istom strateškom položaju.

Ušće Save u Dunav bilo je previše važno da bi dugo ostalo prazno.

Rimljani su ovde imali vojno prisustvo, a Singidunum je postao deo dunavskog odbrambenog sistema.

Vekovi koji su sledili ostavljali su svoje slojeve.

Rimljani.

Vizantinci.

Srednjovekovne države.

Osmanlije.

Habsburgovci.

Moderna Srbija.

Grad se iznova menjao, rušio i gradio.

Zbog toga antički Singidunum nije lokalitet na koji možemo doći i jednostavno prošetati njegovim ulicama.

Njegove ulice odavno su izgubile svoju površinu.

Preko njih su nastale druge.

Njegovi zidovi postali su deo arheološkog sloja duboko ispod savremenog grada.

Beograd je tako postao svojevrsna istorijska torta u kojoj se slojevi civilizacija nalaze jedan iznad drugog.

Kada arheolozi otvore zemljište u centru grada, nikada nije potpuno izvesno šta će se pojaviti.

Temelji.

Grob.

Novac.

Keramika.

Ostaci nekog objekta koji je poslednji put video dnevnu svetlost pre mnogo vekova.

Singidunum zato nije nestao na način na koji su nestali napušteni gradovi.

Njega je progutao – Beograd.

Naissus – rimski grad iz kojeg je potekao Konstantin

Slična priča postoji i u Nišu.

Antiči Naissus razvijao se na izuzetno važnom mestu, na raskrsnici puteva kroz centralni Balkan.

Njegovo najpoznatije istorijsko ime povezano je sa Konstantinom Velikim.

Car koji će zauvek promeniti istoriju Rimskog carstva i hrišćanstva rođen je na području Naissusa.

Zbog toga je Niš jedan od retkih današnjih evropskih gradova koji svoju istoriju može neposredno povezati sa jednom od najvažnijih ličnosti kasne antike.

Ali kada se govori o izgubljenim gradovima, posebno je zanimljiva Mediana.

Nekoliko kilometara od današnjeg centra Niša razvijen je luksuzan administrativno-rezidencijalni kompleks.

Mediana nije bila obična vila.

Arheolozi su pronašli velike objekte, reprezentativne prostorije i mozaike koji svedoče o bogatstvu i značaju mesta.

Kada danas posmatramo ostatke zidova, teško je zamisliti koliko je drugačije izgledala u IV veku.

Podovi su bili ukrašeni.

Voda je prolazila kroz organizovane sisteme.

Službenici, vojnici i posluga kretali su se kompleksima.

Konji i kola stizali su putem koji je povezivao važne tačke carstva.

Tamo gde danas vidimo arheološke ostatke nekada se odvijao život na samom vrhu rimske društvene hijerarhije.

A onda je nestao.

Ne odjednom.

Ne jedne noći.

Promene koje su potresale carstvo tokom kasne antike menjale su i sudbinu Naissusa i njegove okoline.

Stari svet polako se pretvarao u novi.

Felix Romuliana – palata jednog cara koja je vekovima izgubila svoje ime

Kod sela Gamzigrad, nedaleko od Zaječara, nalaze se monumentalni ostaci koji su dugo budili pitanje: ko je podigao tako raskošan kompleks?

Danas znamo njegov antički naziv.

Felix Romuliana.

Kompleks je povezan sa rimskim carem Galerijem, jednim od vladara perioda tetrarhije krajem III i početkom IV veka.

Galerije je kompleks nazvao po svojoj majci Romuli.

Ono što je podignuto kod današnjeg Gamzigrada nije bilo obično utvrđenje.

Monumentalne zidine, kule, palate, hramovi, terme i reprezentativni objekti stvarali su izrazito simboličan prostor povezan sa carskom vlašću.

U blizini se nalazi i memorijalni kompleks povezan sa Galerijem i njegovom majkom.

A ipak, vekovima kasnije lokalno stanovništvo više nije znalo ime mesta.

Gradnja je ostala.

Ime je nestalo.

Ruševine su postojale, ali se njihova prava priča izgubila.

Tek je arheologija postepeno vratila identitet kompleksu.

To je možda jedan od najlepših primera onoga što znači kada istorija „zaboravi“ grad.

Zidine mogu preživeti.

Ali ako nestanu ljudi koji znaju ko ih je podigao, čak i monumentalna građevina može postati anonimna.

Danas je Gamzigrad–Romuliana na UNESCO-voj Listi svetske baštine.

Ali stotinama godina pre nego što je nauka ponovo otkrila njegovu priču, stajao je kao ogromna zagonetka među brdima istočne Srbije.

Caričin Grad – gotovo ceo grad koji je ostao bez stanovnika

Ako postoji mesto u Srbiji koje zaista izgleda kao grad koji je vreme napustilo, onda je to Caričin Grad kod Lebana.

Većina stručnjaka povezuje ga sa Justinijanom Primom, gradom koji je u VI veku podigao vizantijski car Justinijan I.

Za razliku od gradova koji su nastajali vekovima, širili se neplanski i menjali izgled generacijama, ovde imamo nešto drugačije.

Grad je bio veliki projekat.

Planiran.

Utvrđen.

Organizovan.

Posedovao je crkve, javne objekte, ulice, vodovodni sistem i druge elemente razvijenog ranovizantijskog urbanizma.

I onda se dogodilo nešto što njegovu priču čini izuzetnom.

Grad nije dugo živeo.

Tokom velikih promena i prodora na Balkan krajem VI i početkom VII veka njegov urbani život prestaje.

Nije nastao veliki moderan grad preko njega.

Nije se razvijao još hiljadu godina.

Jednostavno je ostavljen.

Zbog toga Caričin Grad danas pruža nešto izuzetno retko: mogućnost da se sagleda struktura ranovizantijskog grada koji kasnija izgradnja nije potpuno prebrisala.

Zemlja je prekrila ulice.

Trava je porasla preko zidova.

Stanovnici su nestali.

Ali osnova grada ostala je.

Možda niko nikada neće moći precizno rekonstruisati poslednje dane njegovih stanovnika.

Da li je odlazak bio postepen?

Da li su ljudi verovali da će se vratiti?

Šta su poneli?

Šta su ostavili?

Arheologija može da pronađe predmete.

Ali ne može uvek da vrati poslednje razgovore ljudi koji su zatvorili vrata svojih kuća i napustili grad.

Upravo zato Caričin Grad ostavlja tako snažan utisak.

On nije samo ruševina.

On je zamrznut trenutak nestanka jednog urbanog sveta.

Horreum Margi – grad na putu koji je nestao u Ćupriji

Današnja Ćuprija nalazi se u području koje je bilo izuzetno važno još u rimsko doba.

Ovde se nalazio Horreum Margi, naselje na važnoj komunikaciji između Viminaciuma i Naissusa.

Sam naziv upućuje na vezu sa skladištima i Moravom.

Velika Morava bila je prirodni koridor koji je vekovima povezivao različite delove Balkana.

Ko kontroliše taj koridor, kontroliše kretanje ljudi, robe i vojske.

Horreum Margi imao je upravo takvu važnost.

Istorijski i arheološki podaci pokazuju da je mesto bilo povezano sa vojnom, privrednom i zanatskom aktivnošću.

Postojala je čak i državna radionica za izradu štitova u kasnoj antici.

Danas, međutim, malo ljudi koji prolaze Ćuprijom razmišlja o rimskom gradu.

Savremeno naselje promenilo je lice prostora.

Reke su menjale tokove.

Građevine su nestajale.

Kamen je ponovo korišćen.

Grad se izgubio u kasnijim slojevima istorije.

Horreum Margi možda nema monumentalne ostatke kakve ima Romuliana, ali upravo zato predstavlja odličan primer koliko potpuno jedan grad može nestati iz svakodnevnog sećanja.

Stari Ras – mesto na kojem je rasla srednjovekovna Srbija

Kada napustimo rimski i vizantijski svet i zakoračimo nekoliko vekova unapred, dolazimo do drugog velikog sloja istorije.

Stari Ras.

Područje oko današnjeg Novog Pazara bilo je jedno od ključnih središta rane srednjovekovne srpske države.

UNESCO kompleks Starog Rasa i Sopoćana povezuje srednjovekovni grad Ras sa izuzetno značajnim crkvama i manastirima tog područja.

Danas ostaci utvrđenja ne izgledaju kao prestonica iz istorijskih knjiga.

Nema palate u kojoj možemo videti presto.

Nema sačuvanog gradskog trga punog trgovaca.

Nema kuća sa stanovnicima.

Ostale su ruševine.

Zidovi.

Temelji.

Pejzaž.

Ali upravo taj pejzaž bio je deo političkog prostora iz kojeg se razvijala država Nemanjića.

Ras nije bio grad u današnjem smislu velike kompaktne urbane metropole. Srednjovekovni politički centri često su bili skup utvrđenja, vladarskih objekata, crkava, tržišta i naselja raspoređenih kroz određeni prostor.

Zato Stari Ras treba razumeti zajedno sa okolinom.

Petrova crkva.

Đurđevi stupovi.

Sopoćani.

Tvrđava.

Trgovište.

Tek kada se sve te tačke zamisle zajedno, pred nama počinje da se pojavljuje svet srednjovekovne Srbije.

I tada postaje jasno koliko varljiva može biti današnja tišina.

Na mestu koje danas deluje udaljeno od velikih centara odlučivalo se o pitanjima koja će oblikovati naredne vekove istorije.

Gradovi koji su nestali zato što su putevi otišli drugim pravcem

Rat nije jedini ubica gradova.

Ponekad je dovoljno da se promeni put.

U antičkom i srednjovekovnom svetu gradovi su zavisili od komunikacija.

Reke.

Prevoja.

Rudnika.

Karavanskih puteva.

Vojnih granica.

Ako bi se granica pomerila, utvrđeni grad koji je nekada bio neophodan mogao je izgubiti smisao.

Ako bi rudnik prestao da daje dovoljno rude, trgovačko naselje počelo bi da se prazni.

Ako bi novi put zaobišao stari grad, trgovci bi otišli za njim.

Bez trgovaca nestajali bi prihodi.

Bez prihoda zanatlije.

Bez zanatlija stanovništvo.

Za nekoliko generacija grad koji je nekada bio živ mogao je postati skup napuštenih kuća.

A nakon nekoliko vekova – brdo obraslo travom.

Ratovi nisu samo rušili gradove – prekidali su njihove mreže

Popularne priče često zamišljaju nestanak grada kao filmsku scenu.

Dolazi velika vojska.

Zidine padaju.

Grad gori.

Stanovnici beže.

Grad više nikada nije obnovljen.

Takvih događaja je bilo.

Ali istorijska stvarnost često je bila mnogo sporija.

Za grad je jednako opasno bilo da izgubi okolna sela koja ga hrane.

Da trgovački putevi postanu nesigurni.

Da država više ne može plaćati vojsku.

Da akvadukt prestane da se održava.

Da epidemija smanji broj stanovnika.

Da nestane administracija koja organizuje javni život.

Grad nije samo gomila kuća.

Grad je sistem.

Kada se sistem raspadne, zidine mogu još dugo stajati, ali grad je već mrtav.

Kako priroda osvaja grad

Kada ljudi odu, počinje proces koji danas retko primećujemo jer su naši gradovi neprekidno održavani.

Krov prvo počne da prokišnjava.

Drvene grede trule.

Deo konstrukcije se ruši.

Kiša ulazi u zidove.

Biljke puštaju korenje između kamenova.

Mraz širi pukotine.

Zemlja i prašina postepeno ispunjavaju prostorije.

Ljudi iz okolnih sela odnose kvalitetan kamen.

Stub nekadašnje palate postaje deo zida nove kuće.

Opeka iz rimske građevine završava u srednjovekovnom objektu.

Posle nekoliko vekova ostaje samo neobično uzvišenje na zemljištu.

Generacije prolaze.

Ime grada se menja.

Pravo ime se zaboravlja.

Nastaje legenda.

„Carev grad.“

„Jerinin grad.“

„Latinski grad.“

„Gradina.“

Arheolog zatim, možda hiljadu godina kasnije, pogleda oblik terena i shvati da brdo nije sasvim prirodno.

I počinje kopanje.

Ono što arheolozi nalaze često je vrednije od zlata

Kada se govori o izgubljenim gradovima, javnost često prvo pita:

„Da li je pronađeno blago?“

Zlato svakako privlači pažnju.

Ali za arheologa polomljena keramička posuda ponekad govori više od zlatnog predmeta.

Iz kostiju možemo saznati šta su ljudi jeli.

Iz polena koje je ostalo u zemlji kakve su biljke rasle.

Iz novčića kada je određeni sloj nastao.

Iz peći čime su se stanovnici bavili.

Iz ostataka hrane šta su uvozili.

Iz grobova kako su živeli i umirali.

Iz vodovoda koliko je bila razvijena gradska infrastruktura.

Iz tragova požara da je došlo do nasilnog uništenja.

A iz njegovog odsustva možda da stanovnici nisu otišli u katastrofi, već postepeno.

Najveće arheološko blago zato nije nužno zlatna kruna.

Najveće blago je informacija.

Koliko gradova još leži ispod zemlje?

Na ovo pitanje niko ne može dati konačan odgovor.

Teritorija Srbije bila je hiljadama godina raskrsnica između Podunavlja, centralne Evrope, Mediterana i unutrašnjosti Balkana.

Naselja su nastajala jedno preko drugog.

Mnoga su poznata samo delimično.

Savremene metode promenile su način na koji ih istražujemo.

Geofizička snimanja omogućavaju arheolozima da prepoznaju strukture bez potpunog iskopavanja.

Satelitski snimci i GIS pomažu da se rekonstruišu stari putevi i odnosi između naselja.

Dronovi otkrivaju tragove koje čovek sa zemlje teško primećuje.

Analize zemljišta mogu pokazati gde su se nalazile aktivnosti kojih više nema ni u tragovima na površini.

Zato je sasvim moguće da ispod današnjih njiva postoje čitave četvrti koje još niko iz savremenog sveta nije video.

Ne govorimo o tajnim gradovima iz legendi.

Govorimo o stvarnim arheološkim strukturama koje još nisu istražene.

Najveći neprijatelj prošlosti danas možda više nije vreme

Ironično, gradovi koji su preživeli petnaest ili dvadeset vekova pod zemljom danas mogu biti ugroženi upravo savremenim razvojem.

Izgradnja puteva.

Industrijski radovi.

Duboko oranje.

Nelegalna iskopavanja.

Širenje naselja.

Klimatske promene i erozija.

Sve to može uništiti arheološki kontekst koji se više nikada ne može vratiti.

Predmet koji ilegalni tragač izvadi iz zemlje možda može biti sačuvan.

Ali informacija o tome gde je tačno pronađen, u kom sloju, pored kog drugog predmeta i u kakvoj strukturi – izgubljena je zauvek.

Zbog toga zaštita arheoloških lokaliteta nije samo čuvanje starog kamenja.

To je čuvanje podataka o ljudskoj prošlosti.

Srbija kao zemlja gradova ispod gradova

Možda je najzanimljiviji zaključak upravo to da izgubljene gradove Srbije ne treba tražiti samo na udaljenim planinama.

Neki su nam bukvalno pod nogama.

Sirmium je ispod Sremske Mitrovice.

Singidunum ispod Beograda.

Naissus živi ispod i pored Niša.

Horreum Margi skriva se u istorijskom sloju Ćuprije.

Drugi su ostali izvan modernih centara.

Viminacium.

Romuliana.

Caričin Grad.

Ras.

Svaki je nestao na drugačiji način.

Jedan je prekrio novi grad.

Drugi oranica.

Treći trava.

Četvrti šuma.

Ali zajedničko im je jedno:

nijedan nije potpuno nestao.

Dok postoji makar jedan zid.

Jedan novčić.

Jedan komad keramike.

Jedan zapis.

Jedan trag u zemlji.

Priča može ponovo da se sastavi.

Da li bismo prepoznali njihove stanovnike kada bismo ih sreli?

Možda upravo ovo pitanje najbolje približava izgubljene gradove današnjem čoveku.

Često posmatramo rimske i srednjovekovne ljude kao apstraktne figure iz udžbenika.

Ali stanovnik Viminaciuma brinuo je hoće li imati dovoljno novca.

Roditelj u Sirmiumu brinuo je za dete.

Trgovac iz Naissusa pokušavao je da zaradi.

Vojnik iz Singidunuma čekao je pismo od porodice.

Stanovnik Justinijane Prime možda se žalio na poreze.

Čovek iz Rasa razmišljao je o predstojećoj zimi.

Njihove tehnologije bile su drugačije.

Njihova vera i društvo drugačiji.

Ali osnovni ljudski strahovi, želje i nade verovatno bi nam bili iznenađujuće poznati.

I upravo to izgubljene gradove čini toliko fascinantnim.

Oni nisu samo priča o kamenju.

To su napuštene pozornice na kojima su se odvijali milioni običnih života.

Grad možda umire, ali njegova priča ne mora

Sirmium je izgubio svoje antičko lice, ali nije izgubio istoriju.

Viminacium je nestao sa karata živih gradova, ali se vraća kroz arheologiju.

Romuliana je izgubila ime, ali smo ga ponovo pronašli.

Justiniana Prima ostala je bez stanovnika, ali njene ulice ponovo možemo pratiti.

Ras više nije politički centar, ali bez njega je nemoguće razumeti početke srednjovekovne Srbije.

U tome možda leži najveća poruka ovih mesta.

Civilizacije često veruju da su trajne.

Svaka generacija gleda svoje trgove, puteve, zgrade i tvrđave i teško zamišlja svet u kojem ih neće biti.

I stanovnicima Sirmiuma njihov grad je verovatno izgledao večan.

Kao i stanovnicima Viminaciuma.

Kao i ljudima Justinijane Prime.

Nisu mogli znati da će jednog dana njihovi domovi postati arheološki slojevi.

Kao što ni mi ne možemo znati kako će naši gradovi izgledati za hiljadu godina.

Zaključak: Tišina iznad gradova koji još govore

Zaboravljeni gradovi Srbije nisu samo turističke atrakcije i mesta na kojima se fotografišu stare zidine.

Oni su dokazi koliko brzo može da se promeni svet.

Sirmium govori o moći Rimskog carstva.

Viminacium o životu na njegovoj granici.

Singidunum o neverovatnom kontinuitetu jednog strateškog mesta.

Naissus i Mediana o vremenu Konstantina Velikog.

Felix Romuliana o ambiciji jednog cara da sebi i svojoj porodici podigne monumentalni kompleks.

Caričin Grad o pokušaju da se usred turbulentnog VI veka stvori novi urbani centar.

Horreum Margi o putevima i ekonomiji koji su održavali carstvo.

Stari Ras o svetu iz kojeg se razvijala srednjovekovna srpska država.

Danas iznad nekih raste trava.

Preko drugih prolaze automobili.

Na trećima arheolozi četkicama uklanjaju sloj zemlje po sloj.

Ali oni nisu mrtvi.

Svaki novi nalaz vraća deo grada.

Jedna ulica.

Jednu kuću.

Jednog čoveka.

I možda je upravo u tome najveća čar arheologije: vreme može progutati grad, ali dok god postoji trag u zemlji, ne može potpuno progutati njegovu priču.

Ispod Srbije koju danas poznajemo nalazi se još jedna Srbija – rimska, vizantijska, srednjovekovna – sastavljena od izgubljenih puteva, zaboravljenih trgova, zatrpanih palata i zidova koji vekovima čekaju da ih neko ponovo ugleda.

Možda zato, kada sledeći put prođemo pored obične njive, obraslog brda ili starog kamenog zida, vredi pomisliti:

šta je ovde stajalo pre hiljadu i po godina – i koliko još gradova čeka ispod zemlje da ponovo ispriča svoju priču?

Mr. D. Tovarišić