Danas Rijeka Crnojevića izgleda kao mesto stvoreno za razglednicu: kameni most, stare kuće uz vodu, čamci, zelenilo i reka koja u velikim zavojima odlazi prema Skadarskom jezeru. Teško je poverovati da je ova tiha varoš nekada bila jedno od najvažnijih političkih, trgovačkih i kulturnih mesta Crne Gore. Ovde su se pred Osmanlijama sklanjali vladari Zete, u neposrednom Obodu nalazilo se kratkotrajno državno središte Crnojevića, a kraj je povezan i sa prvom južnoslovenskom ćiriličnom štamparijom. Kasnije je Rijeka postala sedište državnih institucija, velika luka i pijaca preko koje su prolazili riba, vino, so, ulje i roba sa Skadarskog jezera. Kroz nju su prolazili vladari, trgovci, diplomate i vojske. A onda su novi putevi, železnica, automobili i industrijske promene učinili ono što Osmanlije vekovima nisu uspele – sklonili su Rijeku Crnojevića sa glavnih tokova života.

Priča o Rijeci Crnojevića zato nije samo istorija jednog gradića.

To je gotovo sažeta istorija Crne Gore.

U njoj postoje srednjovekovni vladari, osmanski pritisak, Venecija, prve štampane knjige, Petrovići, ratovi, trgovina, modernizacija, industrija i na kraju dramatično iseljavanje stanovništva.

A sve je počelo zbog jednog veoma neobičnog geografskog položaja.

Rijeka je dovoljno blizu Skadarskom jezeru da bude prirodna luka, dovoljno duboko u unutrašnjosti da pruža zaštitu i dovoljno blizu Cetinju da vekovima predstavlja njegov izlaz prema trgovačkim putevima.

Zbog toga je ono što danas izgleda kao izolovan kutak nekada bilo upravo suprotno.

Bilo je raskrsnica.

Kada su Osmanlije pritiskale Zetu, Crnojevići su na Obodu tražili novo središte države

Da bismo razumeli značaj Rijeke Crnojevića, moramo razlikovati današnju varoš od srednjovekovnog Oboda, odnosno Riječkog grada, čiji se ostaci nalaze na uzvišenju nasuprot naselja.

U drugoj polovini XV veka prostor Zete našao se između dve velike sile.

Sa zapada i juga delovala je Mletačka republika.

Sa istoka i severa širilo se Osmansko carstvo.

Između njih pokušavala je da preživi vlast dinastije Crnojević.

Ivan Crnojević, jedan od najznačajnijih gospodara Zete, morao je da napusti dotadašnje sedište u Žabljaku Crnojevića pod sve snažnijim osmanskim pritiskom. Oko 1475. godine učvrstio je Obod, iznad današnje Rijeke Crnojevića, koji je kratko vreme postao njegovo političko uporište. Kasnije će se središte vlasti pomeriti još dublje u unutrašnjost, prema Cetinju.

Obod je bio mnogo više od tvrđave.

Tu je postojalo podgrađe.

Podignut je manastir posvećen Svetom Nikoli.

U jednom periodu ovde je preneto i sedište Zetske mitropolije.

To je bio pokušaj da se u malom, teško pristupačnom prostoru istovremeno sačuvaju:

državna vlast,

crkvena organizacija

i dinastički kontinuitet.

Upravo zbog toga Rijeka Crnojevića i Obod postaju simbol poslednje faze srednjovekovne Zete pre potpunog širenja osmanske vlasti.

Ali položaj je imao još jednu prednost.

Reka vodi prema Skadarskom jezeru.

Jezero dalje otvara mogućnost kretanja prema Skadru i Bojani.

Ko kontroliše taj vodeni pravac, ne kontroliše samo nekoliko sela.

Kontroliše komunikaciju između unutrašnjosti i velikog jezerskog basena.

Zato je Rijeka vekovima mogla istovremeno da bude zaklonjena i povezana.

Planine su je štitile.

Voda ju je povezivala sa svetom.

Takva kombinacija bila je izuzetno dragocena u vreme kada su drumovi bili spori i nesigurni, a čamac često predstavljao efikasnije prevozno sredstvo od kola.

Upravo tu se nalazi temelj njenog kasnijeg uspona.

Najpre politika.

Zatim vera.

Pa knjiga.

A posle toga trgovina.

Oktoih i velika priča o štampariji – mesto gde je mala država ušla u evropsku istoriju knjige

Nijedna priča o Rijeci Crnojevića nije potpuna bez štamparije Crnojevića.

Krajem XV veka štampana knjiga još je predstavljala tehnološko čudo.

Od Gutenbergove revolucije nije prošlo ni pola veka.

Venecija je postala jedan od velikih evropskih centara nove tehnologije.

I upravo sa njom su Crnojevići imali snažne političke, trgovačke i kulturne veze.

Đurađ Crnojević, Ivanov sin i naslednik, nabavio je štamparsku opremu, a glavnu stručnu ulogu imao je jeromonah Makarije.

Dana 4. januara 1494. završen je Oktoih prvoglasnik, jedna od najvažnijih knjiga u istoriji južnoslovenskog ćiriličnog štamparstva. Posle njega nastala su i druga bogoslužbena dela. Crnojevića štamparija radila je kratko, ali je ostavila istorijski trag mnogo veći od trajanja njenog rada.

Ovde postoji važan detalj koji se u popularnim pričama često preskoči.

Tačna lokacija rada štamparije predmet je istorijske rasprave.

Tradicionalno se snažno vezuje za Obod i zbog toga se često naziva Obodska štamparija. Nacionalna biblioteka Crne Gore takođe vezuje njeno poreklo za Obod. Međutim, deo savremene stručne literature govori o Cetinjskoj štampariji i ukazuje na problem „dvostruke lokacije“ – odnosno na mogućnost da su različite faze njenog rada ili pripreme bile povezane sa Obodom i Cetinjem.

Ta dilema zapravo ne umanjuje značaj Rijeke Crnojevića.

Naprotiv.

Pokazuje koliko je prostor između Oboda i Cetinja krajem XV veka bio povezan kao politički i kulturni sistem poslednjih Crnojevića.

Dok su osmanske armije menjale kartu Balkana, jedna mala država pokušavala je da opstane ne samo mačem nego i knjigom.

To je gotovo neverovatna slika.

Sa jedne strane utvrđenja i vojske.

Sa druge olovna slova.

Makarije i njegovi saradnici slažu tekst.

Listovi se ukrašavaju.

Knjiga izlazi iz štampe.

A samo nekoliko godina kasnije politički svet koji je omogućio taj poduhvat počinje da nestaje.

Do kraja XV veka vlast Crnojevića slabi, Đurađ odlazi, a štamparija prestaje sa radom.

Ali sećanje na nju ostaje.

Zbog toga je Obod kasnije postao mnogo više od ruševine.

Postao je mesto kulturne memorije.

Dokaz da je u jednom krajnje nestabilnom vremenu postojala ambicija da se knjiga proizvodi savremenom evropskom tehnologijom.

A Rijeka Crnojevića dobila je identitet koji će je pratiti vekovima:

ne samo kao prirodnu luku, već i kao mesto povezano sa počecima štampane kulture.

Petrovići vraćaju Rijeku u centar državnog života – mostovi, Gvardija i rat 1862. godine

Pad Crnojevića nije značio da je Rijeka izgubila važnost.

Njena politička težina ponovo raste tokom vremena dinastije Petrović-Njegoš.

Zbog blage klime, vode, trgovine i blizine Cetinja, članovi dinastije često su boravili u Rijeci. Tu je nastajala državna infrastruktura i razvijao se administrativni život.

Početkom XIX veka podignuta je kuća povezana sa Svetim Petrom Cetinjskim, danas jedna od najstarijih očuvanih građevina u naselju.

Još važniji trenutak dolazi za vreme Petra II Petrovića Njegoša.

Godine 1832. Njegoš organizuje državne institucije i Rijeku Crnojevića određuje za sedište Gvardije, vojno-policijskog organa koji je sprovodio odluke centralne vlasti. Cetinje je bilo središte Senata, dok je Rijeka dobila važnu izvršnu funkciju.

To mnogo govori o položaju varoši.

Rijeka nije bila periferija.

Nalazila se u samom mehanizmu stvaranja moderne crnogorske države.

Vladavina knjaza Danila dodatno će ostaviti fizički znak koji danas predstavlja gotovo univerzalni simbol mesta.

Godine 1853. podignut je čuveni kameni Danilov most.

Dva velika luka premošćuju reku na mestu starijeg prelaza. Danilo ga je podigao u znak sećanja na svog oca Stanka Petrovića, a uz most je sagrađena i kuća poznata kao Mostina. Most je povezivao varoš sa starim Obodom i nalazio se na važnom putu prema Virpazaru.

Danas deluje gotovo romantično.

U XIX veku bio je infrastruktura.

Preko njega prolaze ljudi.

Roba.

Konji.

Karavani.

Vojnici.

Državni činovnici.

Ali Rijeka Crnojevića nije bila samo pozornica mirne modernizacije.

Njena strateška vrednost značila je da postaje cilj i u ratu.

Godine 1862., tokom velikog crnogorsko-osmanskog sukoba, osmanske snage prodiru duboko prema crnogorskom jezgru. Posle teških borbi i osmanskog napredovanja, Rijeka Crnojevića pala je sredinom avgusta. Situacija je bila toliko ozbiljna da je knjaz Nikola bio prisiljen da traži mir. Intervencija velikih sila potom je ublažila prvobitne osmanske zahteve.

Zamislimo tadašnji prizor.

Mesto koje je nekoliko decenija ranije dobijalo nove institucije i most sada vidi vojsku.

Rijeka koja je služila trgovcima postaje vojni pravac.

Isti geografski položaj koji je donosio bogatstvo donosio je i opasnost.

Kada je Crna Gora u drugoj polovini XIX veka politički ojačala, Rijeka ponovo ulazi u mirniji period razvoja.

Kralj Nikola podiže u ovom kraju svoj zimski dvorac Ljeskovac i početkom XX veka gradi još jedan veliki most na pravcu prema Virpazaru.

Tako su se u samo nekoliko stotina metara ukrstile tri epohe:

Crnojevići,

Petrovići

i moderna država.

Ali najveće bogatstvo Rijeke tek će doći sa trgovinom.

Zlatno doba – luka, pijaca, parobrodi i varoš u koju se dolazilo zbog trgovine

U XIX i početkom XX veka Rijeka Crnojevića postaje jedan od najvažnijih ekonomskih centara Crne Gore.

Možda je današnjem posetiocu teško da to zamisli.

Mirna obala.

Nekoliko restorana.

Čamci za turiste.

Ali nekada su na istom mestu pristajale lađe pune robe.

Obalom su hodali trgovci.

Pazar je bio pun ljudi.

Do Rijeke su stizali proizvodi iz sela, Cetinja, Skadarskog jezera i šireg balkanskog prostora.

Hrvatska enciklopedija beleži da je u XIX veku bila značajno lučko i trgovačko središte, posebno povezano sa preradom i izvozom sušene ukljeve.

Savremeni istorijski prikazi govore o pijaci na kojoj su se prodavali:

riba,

so,

maslinovo ulje,

vino,

rakija,

začini,

duvan,

zanatski proizvodi.

Rijeka je imala stalne parobrodske veze sa Skadrom, a putopisac Mihail Petrovič Varava početkom XX veka opisivao je pijačne dane kada je obala bila puna robe, ljudi i karakterističnih dugih jezerskih čamaca. Mali parobrod „Danica“ održavao je redovnu liniju između Rijeke i Skadra.

Za tadašnju Crnu Goru ovo je bilo ogromno.

Cetinje je politička prestonica.

Ali prestonici je potrebna roba.

Rijeka Crnojevića bila je jedan od glavnih kanala kroz koji je ta roba dolazila.

To objašnjava i zašto je mesto razvijalo zanate ranije nego mnoga druga naselja.

Pojavljuju se radionice.

Prerađuje se riba.

Postoje pokušaji industrijske proizvodnje.

Osnivaju se radionice za oružje, a lokalna tradicija pamti i proizvodnju veštačkih bisera čiji se sjaj dobijao korišćenjem materijala iz krljušti jezerske ribe.

Rijeka je živela od onoga što joj je priroda dala.

Vode.

Ribe.

Blage klime.

Plodne okoline.

Ali još više od svog položaja.

Sve dok je glavni trgovački put prema Skadarskom jezeru išao preko vode, Rijeka Crnojevića imala je razlog da bude važna.

Tu se krije i odgovor na njenu kasniju propast.

Gradovi ne žive samo od lepote.

Žive od tokova.

Ljudi.

Robe.

Saobraćaja.

Novca.

Ako se tok promeni, promeni se i grad.

Rijeka je vekovima cvetala zato što se nalazila na putu.

Kasnije će početi da propada upravo zato što će se odjednom naći pored puta.

Kako je nekadašnja luka postala tiha varoš – putevi su otišli drugim pravcem, a sa njima i stanovništvo

XX vek doneo je Rijeci Crnojevića potpuno drugačiju vrstu promene.

Ratovi su prolazili.

Države se menjale.

Kraljevina Crna Gora postala je deo nove južnoslovenske države.

Došao je Drugi svetski rat.

Zatim socijalistička Jugoslavija.

Rijeka je i dalje imala ekonomsku funkciju.

Posle rata ovde je razvijena industrija prerade ribe. Radila je fabrika koja je prerađivala slatkovodnu ribu iz Skadarskog jezera – krapa, ukljevu, jegulju – i u jednom periodu zapošljavala stotine ljudi. Postojala je i prerada aromatičnog i lekovitog bilja.

Na prvi pogled izgledalo je da će nova industrijska privreda samo zameniti nekadašnju trgovačku.

Ali dogodio se mnogo dublji preokret.

Saobraćaj je promenio geografiju.

Novo vreme više nije pripadalo čamcu i karavanu.

Pripadalo je automobilu, kamionu i magistralnom putu.

Kada je savremeni put između Podgorice i Cetinja dobio trasu koja zaobilazi Rijeku Crnojevića, ono što je vekovima predstavljalo njenu prednost praktično je nestalo.

Putnici više nisu morali da prolaze kroz nju.

Roba takođe.

Trgovina se seli.

Mladi odlaze.

Institucije jedna za drugom postaju nepotrebne.

RTS beleži dramatičan proces gašenja života: nestajali su škola, vrtić, pošta, ambulanta, hoteli i druge službe, dok je broj stalnih stanovnika u jednom periodu pao na svega nekoliko desetina.

To je možda najtužniji deo istorije Rijeke Crnojevića.

Nije je uništio veliki požar.

Nije nestala u zemljotresu.

Nije je potopilo jezero.

Nije razorena u jednoj odlučujućoj bici.

Jednostavno je postala manje potrebna.

A grad može veoma dugo da preživi vojsku.

Mnogo teže preživljava kada kroz njega više niko ne mora da prođe.

Fabrika za preradu ribe opstala je sve do XXI veka, ali je i ona zatvorena 2013. godine.

Tako je mesto koje je nekada bilo velika pijaca i luka počelo da dobija izgled gotovo napuštene istorijske kulise.

Ali upravo kada je ekonomska funkcija oslabila, pojavila se nova vrednost.

Istorija i pejzaž.

Zavoj Rijeke Crnojevića kod Pavlove strane postao je jedna od najfotografisanijih panorama Crne Gore.

Stari Danilov most postao je turistički simbol.

Čamci se ponovo kreću rekom, samo što više ne prevoze džakove soli, ribu i trgovce.

Prevoze posetioce.

Obnovljene su pojedine stare kuće.

Otvoreni su restorani i smeštaj.

Rijeka pokušava da ono što ju je nekada činilo trgovački važnom pretvori u turističku prednost:

vodu,

prirodu,

istoriju

i osećaj da se vreme ovde kreće sporije.

Možda upravo zato današnja Rijeka Crnojevića izaziva tako snažan utisak.

Kada pogledate kameni most, vidite mir.

Ali most je gledao potpuno drugačiji svet.

Preko njega su prolazili ljudi dok je Crna Gora još pokušavala da sačuva nezavisnost.

Nedaleko od njega nalaze se ostaci Oboda, gde su Crnojevići pred osmanskim pritiskom pokušavali da održe svoju državu.

Sa tim krajem povezana je štamparija koja je krajem XV veka proizvodila knjige dok je politička sudbina Zete visila o koncu.

Tu je bilo sedište Gvardije.

Tuda su prolazili Petrovići.

Osmanska vojska je 1862. osvojila mesto.

Kasnije su na obali trgovci otvarali svoju robu, parobrodi odlazili prema Skadru, a ribari donosili ulov koji je hranio čitavu lokalnu ekonomiju.

A onda je došao put kojim se više nije prolazilo kroz Rijeku.

Istorija ponekad gradove podigne zbog geografije.

A zatim ih ista istorija obori zato što se geografija ljudskog kretanja promeni.

U tome je možda najvažnija priča Rijeke Crnojevića.

Nekada se nalazila na putu kojim je išla Crna Gora.

Danas se do nje uglavnom dolazi upravo zato što se želi sići sa glavnog puta.

Ali možda joj je to, posle nekoliko vekova burne istorije, donelo nešto što gotovo nikada nije imala:

mir.

Mr. D. Tovarišić