Veliki kineski zid vekovima je simbol snage, istrajnosti i moći jedne civilizacije. Proteže se hiljadama kilometara kroz planine, pustinje i doline severne Kine, a njegove kamene kule i bedemi i danas izazivaju divljenje miliona posetilaca. Međutim, jedno pitanje i dalje podstiče rasprave među istoričarima: da li je Zid zaista bio izgrađen isključivo radi odbrane od neprijatelja ili je imao mnogo širu ulogu u političkom, ekonomskom i društvenom životu drevne Kine? Savremena istraživanja pokazuju da odgovor nije ni jednostavan ni jednoznačan.

Kada se pomene Veliki kineski zid, većina ljudi zamišlja neprekidnu kamenu barijeru koja je trebalo da spreči prodor neprijateljskih vojski sa severa. Takva predstava delimično odgovara stvarnosti, ali ne prikazuje celu sliku.

U stvarnosti, ono što danas nazivamo Velikim kineskim zidom predstavlja složen sistem bedema, kula, tvrđava, prolaza i vojnih puteva koji su nastajali tokom više od dve hiljade godina. Različite kineske dinastije gradile su, obnavljale i proširivale postojeće utvrde u skladu sa političkim okolnostima svog vremena. Zbog toga je Zid imao više funkcija koje su se menjale kroz istoriju.

Kako je nastao Veliki kineski zid?

Prvi bedemi pojavili su se još u periodu Zaraćenih država, nekoliko vekova pre nove ere.

Tada Kina nije bila jedinstvena država.

Brojna kraljevstva gradila su sopstvena utvrđenja kako bi zaštitila granice od suseda.

Tek nakon što je car Ćin Ši Huang u III veku pre nove ere ujedinio Kinu, započet je veliki projekat povezivanja i dogradnje postojećih odbrambenih linija.

Kasnije dinastije, posebno Han i Ming, nastavile su da proširuju sistem utvrđenja.

Najpoznatiji delovi Zida koje danas posećuju turisti uglavnom potiču iz vremena dinastije Ming, između XIV i XVII veka.

Odbrana od nomadskih naroda

Najpoznatija funkcija Zida bila je vojna.

Severne granice Kine vekovima su bile izložene napadima različitih nomadskih naroda iz stepskih oblasti Centralne Azije.

Među njima su bili:

• Sjongnu,
• Mongoli,
• Džurdženi,
• kasnije i Mandžuri.

Njihova prednost bila je izuzetno pokretna konjica.

Kineske vlasti nastojale su da bedemima otežaju iznenadne upade manjih konjičkih grupa koje su često pljačkale pogranična naselja.

Važno je, međutim, naglasiti da Zid nikada nije predstavljao neprobojnu prepreku.

Velike vojske mogle su ga zaobići, probiti ili iskoristiti prolaze ukoliko bi osvojile ključne tvrđave.

Drugim rečima, Zid nije bio apsolutna zaštita, već sredstvo koje je usporavalo protivnika i davalo braniocima vreme za organizaciju odbrane.

Ogroman sistem osmatranja

Jedna od najvažnijih funkcija Velikog kineskog zida bila je komunikacija.

Na pravilnim razmacima podizane su osmatračnice i kule.

Stražari su sa njih mogli da prate kretanje neprijatelja kilometrima daleko.

Kada bi uočili opasnost, koristili su sistem signalizacije.

Danju su se palile dimne vatre.

Noću vatrene baklje.

Na pojedinim mestima korišćeni su i bubnjevi ili zastave.

Na taj način upozorenje se moglo preneti velikom brzinom sa jedne kule na drugu, omogućavajući vlastima da pravovremeno pošalju pojačanja.

U vremenu bez telegrafa, telefona ili radija, ovakav sistem predstavljao je izuzetno efikasnu mrežu ranog upozoravanja.

Kontrola trgovine

Savremeni istoričari sve više ukazuju na ekonomsku ulogu Velikog kineskog zida.

Na glavnim prolazima nalazile su se kapije kroz koje su prolazili trgovci, diplomate i karavani.

Tu su se naplaćivale dažbine.

Pregledala roba.

Kontrolisali putnici.

Na taj način Zid je funkcionisao i kao svojevrsna carinska granica.

Posebno je to bilo važno na putevima povezanim sa Putevima svile, jednom od najznačajnijih trgovačkih mreža starog sveta.

Kontrola prometa omogućavala je državi dodatne prihode i bolji nadzor nad kretanjem ljudi i robe.

Sprečavanje krijumčarenja

Granice nisu služile samo zaštiti od neprijatelja.

Jedan od zadataka stražara bio je sprečavanje ilegalne trgovine.

Posebno se vodilo računa o izvozu:

• oružja,
• metala,
• konja,
• strateških sirovina.

Istovremeno su nadzirani pokušaji krijumčarenja luksuzne robe ili izbegavanja plaćanja poreza.

Na taj način Zid je imao značajnu ulogu u kontroli ekonomskog života pograničnih oblasti.

Kontrola migracija

Još jedna važna funkcija bila je regulisanje kretanja stanovništva.

Velike države često nastoje da kontrolišu svoje granice, a drevna Kina nije bila izuzetak.

Prelazak preko Zida na određenim mestima zahtevao je dozvole ili posebna odobrenja.

To je omogućavalo vlastima da prate migracije, ograniče bekstvo stanovništva iz pojedinih oblasti ili kontrolišu dolazak stranaca.

Psihološki simbol moći

Veliki kineski zid imao je i snažnu simboličku funkciju.

Njegova veličina ostavljala je utisak na domaće stanovništvo, trgovce i strane izaslanike.

Poruka je bila jasna:

iza ovog bedema nalazi se organizovana država sposobna da planira, gradi i održava jedan od najvećih građevinskih sistema na svetu.

Takav simbol moći imao je politički značaj gotovo jednako važan kao i njegova vojna funkcija.

Da li je Zid zaista mogao da zaustavi osvajače?

Istorija pokazuje da ni najveći bedemi nisu bili nepobedivi.

Mongoli pod vođstvom Kublaj-kana uspeli su da osvoje Kinu u XIII veku.

Kasnije su i Mandžuri prešli granicu i osnovali dinastiju Ćing.

To ne znači da je Zid bio beskoristan.

Naprotiv.

Njegova svrha nije bila da samostalno pobedi neprijatelja, već da:

• uspori napredovanje,
• omogući mobilizaciju vojske,
• zaštiti pogranična naselja od manjih upada,
• obezbedi komunikaciju između garnizona.

Život na Zidu

Na pojedinim delovima stalno su boravili vojnici.

Njihov život bio je izuzetno težak.

Služili su u udaljenim planinskim oblastima.

Trpeli hladne zime.

Često bili odvojeni od porodica godinama.

Snabdevanje hranom i vodom predstavljalo je veliki logistički izazov.

Uprkos tome, mnogi garnizoni razvili su mala naselja koja su opstajala zahvaljujući trgovini sa lokalnim stanovništvom.

Mitovi koji prate Veliki kineski zid

Oko Zida su nastale brojne legende.

Jedna od najpoznatijih tvrdi da se Veliki kineski zid može videti golim okom iz svemira.

Astronauti i stručnjaci za svemirska istraživanja više puta su objasnili da to nije tačno kao opšte pravilo. Zid je uzak u odnosu na okolni teren i njegova vidljivost iz orbite zavisi od visine, vremenskih uslova i optičkih pomagala.

Drugi mit govori da su tela radnika ugrađivana u zid.

Iako su brojni radnici tokom gradnje zaista izgubili život usled teških uslova rada, arheološki dokazi ne potvrđuju tvrdnju da su njihovi posmrtni ostaci sistematski ugrađivani u konstrukciju.

Građevina koja je nadživela carstva

Veliki kineski zid nije nastao odjednom.

Nije ga izgradio jedan car.

Nije imao samo jednu svrhu.

Njegov izgled, dužina i funkcija menjali su se tokom vekova u skladu sa potrebama države.

Zbog toga ga istoričari danas posmatraju kao složen infrastrukturni sistem koji je istovremeno predstavljao:

• vojnu liniju odbrane,
• mrežu komunikacije,
• carinski sistem,
• administrativnu granicu,
• simbol državne moći,
• instrument kontrole trgovine i stanovništva.

Zaključak

Pitanje da li je Veliki kineski zid imao isključivo odbrambenu ulogu danas ima prilično jasan odgovor. Iako je njegova osnovna svrha bila zaštita severnih granica od upada neprijateljskih grupa, istorijski izvori pokazuju da je istovremeno obavljao niz drugih funkcija. Bio je komunikaciona mreža, administrativna granica, carinski punkt, sredstvo nadzora trgovine i migracija, ali i snažan simbol političke organizovanosti kineske države.

Upravo zato Veliki kineski zid nije samo monumentalna građevina od kamena i opeke. On predstavlja svedočanstvo o načinu na koji je jedna od najvećih svetskih civilizacija pokušavala da zaštiti svoje granice, upravlja trgovinom, organizuje vojsku i pokaže svoju moć. Njegova istorija podseća da najveći građevinski poduhvati često imaju mnogo složeniju ulogu nego što se na prvi pogled čini, a upravo ta višeslojnost čini Veliki kineski zid jednim od najfascinantnijih spomenika svetske kulturne baštine.

Mr. D. Tovarišić