Duboko u zapadnom delu današnje Kine, u Xinjiangu, između visokih planinskih lanaca i gotovo nepregledne pustinje Taklamakan, arheolozi su tokom XX veka otkrili ljudske ostatke koji su izgledali kao da pripadaju nekom sasvim drugom svetu. Tela stara tri do četiri hiljade godina bila su neverovatno dobro očuvana: koža, kosa, odeća, pa čak i crte lica ostale su vidljive zahvaljujući ekstremno suvoj klimi Tarimskog basena.

Neke od mumija imale su svetliju ili crvenkastu kosu, izražene noseve, duboko postavljene oči i crte lica koje su mnogim istraživačima delovale „evropski“. Odeća pronađena uz njih dodatno je podsticala maštu. Na pojedinim lokalitetima pronađene su vunene tkanine, kape, kožne čizme i drugi predmeti koji su podsećali na kulture evroazijskih stepa mnogo zapadnije od Kine.

Najpoznatiji primeri potiču iz grobalja Xiaohe i Gumugou, u istočnom delu Tarimskog basena. Neke od najstarijih sahrana datiraju približno između 2100. i 1700. godine pre nove ere. Mumifikacija nije bila rezultat posebnog balzamovanja poput onog u starom Egiptu. Tela su se očuvala prirodno zahvaljujući suvom vazduhu, slanom zemljištu, ekstremnim temperaturnim razlikama i uslovima koji su usporavali raspadanje.

Kada su ove mumije postale poznate široj javnosti, brzo se pojavila jednostavna priča: drevni Evropljani su, navodno, stigli duboko u Aziju i naselili zapadnu Kinu hiljadama godina pre Puta svile.

Takvo objašnjenje izgledalo je privlačno. U bronzanom dobu postojale su velike migracije preko evroazijskih stepa. Narodi povezani sa kulturama kao što su Jamnaja i Afanasjevo kretali su se na ogromnim prostorima od istočne Evrope do južnog Sibira i Altaja. Kasnije su se na području centralne Azije pojavile i druge populacije sa mešovitim istočnim i zapadnim poreklom.

Ali problem je bio u tome što fizički izgled nije isto što i genetsko poreklo.

Decenijama se pokušavalo odgovoriti na pitanje: ko su zapravo bili ljudi iz Xiaohea i drugih najstarijih grobalja Tarimskog basena?

Tek drevna DNK dala je odgovor koji je iznenadio čak i istraživače.

Genetika je srušila priču o „Evropljanima u Kini“

Velika genomska studija objavljena 2021. analizirala je DNK ljudi iz bronzanog doba sa područja Xinjianga. Istraživači su dobili genomske podatke za trinaest osoba iz Tarimskog basena, kao i za nekoliko starijih ljudi iz Džungarskog basena severnije.

Rezultat je bio neočekivan.

Najstarije Tarimske mumije nisu bile potomci nedavno doseljenih evropskih ili zapadnoazijskih naroda.

Nisu pokazivale značajan genetski doprinos populacije Afanasjevo, iako su upravo Afanasjevci dugo smatrani jednim od najverovatnijih kandidata za njihove pretke. Nije potvrđena ni ideja da su ljudi iz Tarima jednostavno stigli iz civilizacija centralne Azije povezanih sa Baktrijsko-margijanskim arheološkim kompleksom.

Umesto toga, njihova genetika upućivala je na veoma staru populaciju koja je dugo živela relativno izolovano.

Najveći deo njihovog porekla može se povezati sa onim što genetičari nazivaju drevnim severnim Evroazijcima — Ancient North Eurasians, odnosno ANE.

To nije naziv jednog istorijskog naroda niti poznate civilizacije. Reč je o veoma staroj populacionoj komponenti koja se formirala još tokom paleolita i čiji se genetski trag nalazi u različitim kasnijim populacijama Evroazije, pa čak i među precima starosedelačkih naroda Amerike.

Analize su pokazale da su najstariji ljudi Tarimskog basena imali približno tri četvrtine porekla povezanog sa ovom drevnom severnoevroazijskom komponentom, dok je ostatak bio povezan sa drevnim populacijama severoistočne Azije.

Njihov genetski profil, prema procenama istraživača, mogao se formirati hiljadama godina pre nego što su ljudi sahranjeni u Xiaoheu. Drugim rečima, oni nisu bili posledica nedavne migracije sa zapada.

Još neobičnije bilo je to što su ljudi pronađeni na lokalitetima udaljenim stotinama kilometara pokazivali veliku međusobnu genetsku sličnost.

To govori o populaciji koja je dugo bila mala i relativno izolovana.

U tom smislu Tarimske mumije predstavljaju gotovo genetsku vremensku kapsulu — potomke grupe koja je nekada verovatno zauzimala mnogo veći prostor severne i centralne Evroazije, ali je kasnije nestala ili se utopila u druge populacije.

Zato njihov izgled ne treba tumačiti kroz savremene kategorije „Evropljanin“ i „Azijac“.

Ljudi bronzanog doba nisu bili raspoređeni u iste genetske i geografske obrasce kakve danas poznajemo.

Kako su onda dobili „evropske“ crte lica?

Upravo ovde priča postaje posebno zanimljiva.

Decenijama su visoki nosevi, svetlija kosa i druge osobine pojedinih mumija korišćeni kao gotovo neposredan dokaz njihovog evropskog porekla.

Genetika pokazuje da je takav zaključak previše jednostavan.

Drevni severni Evroazijci bili su veoma stara populacija koja je prethodila modernoj podeli stanovništva Evroazije. Neke fizičke osobine koje danas češće povezujemo sa zapadnim Evroazijcima mogle su postojati mnogo ranije i kod populacija koje ne možemo jednostavno nazvati „Evropljanima“.

Zato činjenica da neka mumija izgleda kao osoba koju bi današnji posmatrač mogao smatrati Evropljaninom ne znači da je njen predak nekoliko generacija ranije došao iz Evrope.

To je jedna od najvažnijih lekcija drevne genetike.

Ljudska prošlost bila je mnogo složenija nego što sugeriše savremeni izgled stanovništva.

Tarimske mumije istovremeno pokazuju koliko su opasne rekonstrukcije istorije zasnovane samo na lobanji, boji kose ili obliku nosa.

Njihova genetika ne potvrđuje jednostavnu priču o evropskim kolonistima koji su stigli u drevnu Kinu.

Međutim, to ne znači da zapadni i stepski narodi nisu stizali u Xinjiang.

Naprotiv.

U Džungarskom basenu severno od Tarima pronađeni su ljudi iz ranog bronzanog doba sa velikim udelom genetskog porekla povezanog sa kulturom Afanasjevo. Kod nekih je taj udeo bio veoma visok. To znači da su stepske migracije zaista stigle do severnog Xinjianga.

Kasnije će Xinjiang postati jedno od najvažnijih genetskih raskršća Evroazije.

Tu će se vekovima mešati populacije iz istočne Azije, Sibira, centralne Azije, iranskog sveta i stepskih oblasti.

Ali najstariji poznati stanovnici Xiaohe kulture nisu bili rezultat te kasnije mešavine.

Oni su predstavljali nešto starije.

Genetski izolovani, ali kulturno povezani sa svetom

Možda je najveći paradoks Tarimskih mumija upravo sledeći: ljudi su bili genetski veoma izolovani, ali njihova kultura nije bila izolovana.

U njihovim grobovima i svakodnevnom životu pojavljuju se ideje, biljke, životinje i tehnologije čije poreklo vodi u potpuno različite delove Evroazije.

U Xiaoheu su pronađeni tragovi uzgoja i upotrebe pšenice i ječma — biljaka koje su prvobitno domestikovane hiljadama kilometara zapadnije. Istovremeno je prisutan i proso, čiji se rani centri domestikacije nalaze u severnoj Kini.

To znači da se roba, tehnologija i znanje kretalo preko kontinenta mnogo pre formiranja klasičnog Puta svile.

Analize zubnog kamenca pokazale su još nešto fascinantno: ljudi iz Xiaohea konzumirali su mlečne proizvode.

Pronađeni su proteini povezani sa mlekom goveda, ovaca i koza.

Genetski, međutim, ti ljudi nisu imali osobinu koja velikom broju današnjih Evropljana omogućava lako varenje laktoze u odraslom dobu.

Najverovatnije su koristili fermentaciju.

Drugim rečima, mogli su praviti proizvode nalik siru, jogurtu ili drugim fermentisanim mlečnim namirnicama, čime se smanjuje količina laktoze.

To je važan primer širenja kulture bez velikog pomeranja stanovništva.

Neko je mogao preneti ideju o stočarstvu, obradi mleka ili gajenju pšenice bez toga da čitava populacija koja je razvila tu tehnologiju preseli u Tarimski basen.

Stanovnici Xiaohea očigledno su učili od svojih suseda.

Istovremeno su razvili izrazito lokalne običaje.

Njihovi mrtvi polagani su u neobične drvene kovčege oblika čamca, često prekrivene goveđim kožama. Iznad grobova postavljani su visoki drveni stubovi neobičnih oblika. Umesto velike količine keramike, koristile su se pletene korpe.

U grobovima je pronađena i efedra, biljka poznata u različitim ritualnim tradicijama centralne Azije.

Takva kombinacija pokazuje društvo koje nije bilo odsečeno od sveta.

Naprotiv, informacije su stizale do njih iz različitih pravaca.

Ali ljudi koji su prihvatali te ideje nisu nužno bili potomci ljudi koji su ih doneli.

To je možda najvažnija promena koju je genetika unela u naše razumevanje Tarimskog basena.

Kultura i geni ne moraju putovati zajedno.

Misterija nije nestala — samo je postala složenija

Genetika je rešila jedno veliko pitanje, ali je otvorila nekoliko novih.

Znamo da najstarije Tarimske mumije nisu jednostavno bile evropski doseljenici.

Znamo i da nisu bile direktni potomci poznatih stepskih stočara koji su u bronzanom dobu stigli u druge delove Xinjianga.

Ali još uvek ne znamo kojim su jezikom govorili.

Jedna od najintrigantnijih istorijskih veza odnosi se na toharske jezike.

Mnogo kasnije, u prvom milenijumu nove ere, u oazama Tarimskog basena korišćeni su toharski jezici — danas izumrla grana indoevropske jezičke porodice.

To je dugo podsticalo ideju da su bronzanodopski ljudi Tarima možda bili rani Toharci.

Međutim, genetika Xiaohea ne može sama odgovoriti na pitanje jezika.

Indoevropski jezik mogao je stići u region preko neke druge populacije, možda iz Džungarije ili stepskih oblasti, i kasnije biti prihvaćen bez potpune zamene stanovništva.

Moguće je i da je jezička istorija regiona bila daleko složenija.

Između ljudi iz Xiaohea oko 2000. godine pre nove ere i toharskih rukopisa iz prvog milenijuma nove ere nalazi se ogroman vremenski jaz.

Za njegovo popunjavanje potrebno je analizirati mnogo više ljudskih ostataka iz kasnijih epoha.

Tarimski basen će tokom narednih vekova doživeti velike demografske promene. Dolaziće novi stočari, trgovci, ratnici i zemljoradnici. Formiraće se mreže koje će jednog dana postati deo Puta svile.

Zbog toga izgled kasnijih stanovnika Xinjianga i genetika najstarijih Xiaohe mumija ne mogu biti tretirani kao ista priča.

Ali možda je upravo u tome njihova najveća istorijska vrednost.

Tarimske mumije pokazuju svet pre nego što su današnje etničke i geografske kategorije dobile svoj poznati oblik.

One pokazuju da stanovništvo sa fizičkim osobinama koje savremeni posmatrač može nazvati „zapadnim“ nije moralo nedavno doći sa zapada.

Pokazuju i da društvo može biti genetski izolovano, a kulturno otvoreno.

Pšenica može putovati bez zemljoradnika. Tehnologija prerade mleka može se širiti bez masovne migracije stočara. Jezik može promeniti populaciju bez njenog genetskog nestanka.

Zbog toga se izraz „evropske mumije Kine“, iako privlačan za naslov, danas mora koristiti veoma oprezno.

Najstarije Tarimske mumije nisu dokaz izgubljene evropske kolonije usred drevne Kine.

One su mnogo zanimljivije od toga.

Predstavljaju potomke veoma stare severnoevroazijske populacije koja je preživela hiljadama godina nakon što su se mnogi drugi njeni ogranci već pomešali sa novim stanovništvom Evroazije.

U ekstremnom svetu Taklamakana ta populacija je pronašla utočište.

Oko nje su prolazile ideje, usevi, stoka i tehnologije sa istoka i zapada.

Njeni pripadnici prihvatali su ono što im je bilo potrebno, ali su dugo ostali genetski gotovo odvojeni od suseda.

Kada danas gledamo njihova očuvana lica, zato ne gledamo „Evropljane koji su zalutali u Kinu“.

Gledamo ostatke jednog mnogo starijeg sveta — sveta u kojem granice između Evrope i Azije još nisu imale značenje koje im danas pridajemo.

Mr. D. Tovarišić

P.S. Tekst je zasnovan pre svega na genomskom istraživanju 13 ranih Tarimskih mumija iz Xiaohea, Gumugoua i Beifanga, objavljenom u časopisu Nature 2021, koje je pokazalo njihovu izrazitu genetsku izolovanost i snažnu Ancient North Eurasian komponentu. Nature