Misterija Vinčanske kulture za koju naučnici ni danas nemaju konačan odgovor

Dok većina ljudi veruje da su prve velike civilizacije nastale u Mesopotamiji i Egiptu, malo ko van našeg prostora zna da je na prostoru današnje Srbije, Rumunije, Bugarske i okolnih zemalja pre više od sedam hiljada godina postojala kultura koja je po mnogim pokazateljima bila među najnaprednijim u tadašnjoj Evropi.

Njeno ime bilo je Vinčanska kultura.

U vreme kada su mnogi delovi Evrope još uvek bili naseljeni manjim grupama lovaca i sakupljača, stanovnici velikih vinčanskih naselja gradili su organizovane zajednice, razvijali zanate, trgovali na velikim udaljenostima i stvarali umetnička dela koja i danas izazivaju divljenje arheologa.

Ipak, uprkos svojoj razvijenosti, ova kultura je iznenada nestala.

Nije ostavila pisane hronike. Nije ostavila zapise o ratovima. Nije ostavila svedočanstva o katastrofi koja ju je zadesila.

Ostala je samo misterija.

Civilizacija koja je bila ispred svog vremena

Vinčanska kultura dobila je ime po arheološkom nalazištu Vinča-Belo Brdo, smeštenom nedaleko od Beograda, na obali Dunava.

Prvi ozbiljni arheološki radovi na ovom lokalitetu počeli su početkom 20. veka, a ono što su istraživači pronašli iznenadilo je čitavu naučnu zajednicu.

Ispod slojeva zemlje krili su se ostaci velikog i razvijenog naselja starog između 6.500 i 7.000 godina.

Kuće su bile planski raspoređene.

Mnoge su imale više prostorija.

Pronađena su ognjišta, peći, alati, nakit, figurine i tragovi organizovanog života kakav se retko viđa u neolitskoj Evropi.

Još veće iznenađenje predstavljala je veličina pojedinih naselja.

Neki istraživači procenjuju da su najveća vinčanska naselja mogla imati nekoliko hiljada stanovnika, što ih svrstava među najveće zajednice tadašnje Evrope.

U vreme kada su mnogi evropski regioni bili slabo naseljeni, na obalama Dunava cvetala je kultura koja je izgledala kao da pripada mnogo kasnijem periodu.

Prvi evropski metalurzi?

Jedna od najfascinantnijih činjenica o Vinčanskoj kulturi jeste njena povezanost sa ranim korišćenjem bakra.

Dugo se verovalo da je metalurgija nastala na Bliskom istoku, a zatim stigla u Evropu.

Međutim, brojni nalazi ukazuju da su stanovnici Vinče među prvima na evropskom kontinentu eksperimentisali sa preradom metala.

Na lokalitetima su pronađeni ostaci topljenja bakarne rude, kao i predmeti izrađeni od bakra koji datiraju hiljadama godina pre početka bronzanog doba.

To je navelo pojedine naučnike da govore o svojevrsnoj tehnološkoj revoluciji koja se odvijala upravo na Balkanu.

Ako su te pretpostavke tačne, onda su stanovnici Vinče bili među pionirima jedne od najvažnijih ljudskih tehnologija.

Tajanstveni simboli koji liče na pismo

Možda najveću pažnju javnosti privlače neobični znakovi pronađeni na keramici, figurinama i drugim predmetima.

Na prvi pogled izgledaju kao slova.

Neki podsećaju na geometrijske simbole, dok drugi deluju kao delovi nekog nepoznatog pisma.

Već decenijama traje rasprava među stručnjacima.

Da li je reč o običnim oznakama vlasništva?

Religijskim simbolima?

Ili možda o najstarijem obliku pisma u Evropi?

Jedan deo naučnika smatra da ti znakovi ne predstavljaju pravo pismo jer ne postoje dokazi da su korišćeni za beleženje jezika.

Drugi veruju da bi mogli predstavljati ranu fazu razvoja sistema pisanja.

Do danas nije postignut konačan dogovor.

Zbog toga tajanstveni vinčanski simboli ostaju jedna od najvećih arheoloških zagonetki Evrope.

Svet bez kraljeva i piramida

Za razliku od Egipta ili Mesopotamije, Vinčanska kultura nije ostavila monumentalne građevine.

Nema piramida.

Nema kraljevskih grobnica.

Nema dokaza o moćnim vladarima.

To je navelo istraživače na pretpostavku da je društvo bilo organizovano na drugačiji način.

Moguće je da su zajednice funkcionisale uz relativno ravnomernu raspodelu bogatstva i moći.

Iako je postojala društvena organizacija, nema jasnih pokazatelja da je mala elita kontrolisala većinu stanovništva.

Upravo zbog toga pojedini arheolozi Vinču opisuju kao jednu od najstabilnijih i najmirnijih zajednica neolitske Evrope.

Ali čak ni stabilnost nije bila dovoljna da spreči njen nestanak.

Početak kraja

Negde između 4.700. i 4.500. godine pre nove ere počinju da se javljaju znaci promena.

Velika naselja postepeno se napuštaju.

Trgovačke mreže slabe.

Broj stanovnika opada.

Neka naselja bivaju spaljena.

Druga jednostavno nestaju.

U periodu od nekoliko vekova kultura koja je vekovima dominirala regionom gotovo potpuno iščezava.

Ali šta se dogodilo?

To pitanje i danas nema konačan odgovor.

Teorija klimatskih promena: da li je priroda presudila Vinčanskoj kulturi?

Jedno od najprihvaćenijih objašnjenja vezano je za promene klime.

Arheološki i geološki podaci ukazuju da je u tom periodu došlo do promena temperature i količine padavina.

Ako su usevi podbacili nekoliko godina zaredom, posledice su mogle biti katastrofalne.

Stanovništvo koje je zavisilo od poljoprivrede bilo bi primorano da se seli u potrazi za plodnijom zemljom.

Takve migracije mogle su dovesti do raspada velikih naselja i postepenog gašenja kulture.

Među brojnim objašnjenjima nestanka Vinčanske kulture, teorija klimatskih promena danas zauzima jedno od najvažnijih mesta u naučnim raspravama. Iako još uvek ne postoji jedinstven odgovor na pitanje zašto su velika naselja postepeno napuštena, sve veći broj istraživanja ukazuje da je prirodna sredina mogla odigrati presudnu ulogu.

Stanovnici Vinče bili su prvenstveno zemljoradnici. Njihov opstanak zavisio je od uspešne proizvodnje žitarica, dostupnosti vode, kvaliteta zemljišta i stabilnih godišnjih doba. Za razliku od modernog društva, koje hranu može da doprema sa udaljenih lokacija, neolitske zajednice bile su gotovo potpuno vezane za neposredno okruženje.

Zbog toga su čak i relativno male klimatske promene mogle imati ozbiljne posledice.

Šta kažu geološki dokazi?

Poslednjih decenija naučnici su analizirali sedimentne slojeve iz jezera, močvara i rečnih dolina širom jugoistočne Evrope. U tim slojevima sačuvani su tragovi drevne klime: polen biljaka, mikroskopski ostaci organizama, mineralni sastav zemljišta i drugi pokazatelji.

Rezultati više istraživanja ukazuju da je između 5.000. i 4.500. godine pre nove ere došlo do promena koje su uticale na veći deo Balkana.

U nekim područjima primećeni su znaci povećane suše, dok su druga bila pogođena promenama u režimu padavina i učestalijim poplavama. Takve oscilacije mogle su da ugroze poljoprivrednu proizvodnju na kojoj je počivala čitava ekonomija Vinčanske kulture.

Posebno su zanimljivi podaci dobijeni analizom polena biljaka. U određenim slojevima iz tog perioda primećuje se smanjenje udela biljnih vrsta koje uspevaju u vlažnijim uslovima, dok raste prisustvo biljaka otpornijih na sušu. Za klimatologe i paleoekologe to predstavlja važan signal da se okruženje menjalo.

Dunav – saveznik koji je mogao postati problem

Naselja Vinčanske kulture često su građena u blizini velikih reka, pre svega Dunava i njegovih pritoka. Takav položaj omogućavao je lak pristup vodi, ribolovu, plodnom zemljištu i trgovačkim putevima.

Međutim, upravo su reke mogle predstavljati ozbiljnu opasnost ukoliko bi došlo do promena klimatskih obrazaca.

Veći broj stručnjaka smatra da su učestalije poplave mogle ugroziti pojedina naselja. Neka arheološka nalazišta pokazuju tragove taloženja rečnih sedimenata koji ukazuju na značajne hidrološke promene tokom kasne faze Vinčanske kulture.

Ako su plodne oranice redovno bile plavljene ili uništavane, stanovništvo je moglo biti primorano da napusti određene lokacije i potraži sigurnija područja.

Glad koja ne dolazi odjednom

Kada se govori o klimatskim promenama, često se zamišlja neka velika katastrofa koja nastupa iznenada. Međutim, mnogo je verovatnije da je proces bio spor i dugotrajan.

Jedna ili dve loše žetve verovatno ne bi uništile razvijenu zajednicu. Ali desetine godina smanjenih prinosa mogle su izazvati ozbiljne posledice.

Manjak hrane dovodi do smanjenja populacije.

Smanjena populacija znači manje radne snage.

Manje radne snage dovodi do manjih prinosa.

Tako nastaje začarani krug iz kojeg je teško izaći.

U takvim okolnostima ljudi često donose racionalnu odluku: napuštaju velika naselja i sele se u manje zajednice koje lakše mogu opstati u promenjenim uslovima.

Dokazi iz životinjskih kostiju

Zanimljive podatke pružaju i ostaci domaćih životinja pronađeni na arheološkim lokalitetima.

Analize pokazuju da se u kasnijim fazama Vinčanske kulture menjaju obrasci stočarstva. Neki istraživači smatraju da su te promene povezane sa prilagođavanjem novim ekološkim uslovima.

Ako su pašnjaci postajali manje produktivni ili su se sezonski uslovi menjali, stanovništvo je moralo da prilagođava način uzgoja stoke. Takve promene same po sebi ne dokazuju klimatsku krizu, ali predstavljaju deo šire slike koja ukazuje na povećani pritisak na resurse.

Da li je došlo do „ekološkog kolapsa“?

Jedna od modernijih hipoteza kombinuje klimatske promene sa ljudskim delovanjem.

Prema toj teoriji, stanovnici Vinčanske kulture tokom vekova su intenzivno krčili šume radi gradnje kuća, grejanja i proširenja obradivih površina.

Kada se takva praksa spoji sa promenom klime, posledice mogu biti ozbiljne.

Bez šumskog pokrivača zemljište postaje podložnije eroziji.

Smanjuje se sposobnost tla da zadržava vlagu.

Poljoprivredna proizvodnja postaje manje stabilna.

Drugim rečima, klimatske promene možda nisu same uništile Vinču, već su pojačale probleme koji su već postojali zbog višedecenijskog iskorišćavanja prirodnih resursa.

Zašto naučnici još nisu sigurni?

Uprkos svim ovim pokazateljima, ne postoji dokaz koji bi nedvosmisleno pokazao da je klima bila jedini uzrok nestanka Vinčanske kulture.

Arheologija retko nudi jednostavne odgovore.

Moguće je da su klimatske promene izazvale smanjenje poljoprivredne proizvodnje.

To je moglo dovesti do migracija stanovništva.

Migracije su zatim mogle izazvati društvene promene, slabljenje trgovačkih mreža i raspad velikih naselja.

U tom slučaju klima ne bi bila direktni „ubica“ Vinče, već prvi domino koji je pokrenuo čitav niz događaja.

Upravo zato mnogi savremeni istraživači smatraju da je nestanak Vinčanske kulture rezultat kombinacije više faktora: klimatskih promena, pritiska na prirodne resurse, demografskih promena i transformacije društvenih odnosa.

Ipak, kako se razvijaju nove metode analize drevne klime i arheoloških ostataka, teorija klimatskih promena postaje sve ozbiljniji kandidat za objašnjenje jedne od najvećih misterija evropske praistorije.

Da li je problem bio u uspehu?

Postoji još jedna zanimljiva teorija.

Prema njoj, Vinčanska kultura postala je žrtva sopstvenog uspeha.

Kako su naselja rasla, bilo je potrebno sve više drveta za gradnju kuća i grejanje.

Bilo je potrebno više obradive zemlje.

Više hrane.

Više resursa.

Vremenom je pritisak na životnu sredinu mogao postati prevelik.

Šume su nestajale.

Zemljište se iscrpljivalo.

Velike zajednice postajale su sve teže za održavanje.

Na kraju su ljudi možda odlučili da napuste prenaseljena naselja i pređu na drugačiji način života.

Na prvi pogled zvuči paradoksalno, ali pojedini arheolozi smatraju da Vinčanska kultura možda nije propala zbog siromaštva, ratova ili prirodnih katastrofa, već upravo zbog svog izuzetnog uspeha.

Tokom više vekova Vinča je rasla neverovatnom brzinom. Stanovništvo se povećavalo, naselja su postajala sve veća, a trgovinske veze širile su se stotinama kilometara daleko. Neki od najvećih centara zauzimali su desetine hektara i imali su populaciju koja se merila stotinama, pa čak i hiljadama stanovnika, što je za neolitsku Evropu predstavljalo gotovo nezamislivu koncentraciju ljudi.

Ali svaki uspeh ima svoju cenu.

Eksplozija stanovništva

Analize radiokarbonskih datuma sa velikog broja nalazišta pokazuju da je broj stanovnika Vinčanske kulture naglo rastao nakon 5300. godine pre nove ere. Tokom narednih vekova nastala su neka od najvećih praistorijskih naselja Evrope. Naučnici procenjuju da je demografski rast bio toliko brz da je stvorio pritisak kakav dotadašnje neolitske zajednice nisu poznavale.

Više ljudi značilo je više hrane.

Više hrane značilo je više oranica.

Više oranica značilo je više posečenih šuma.

Taj proces je mogao trajati generacijama, gotovo neprimetno, sve dok prirodni resursi nisu počeli da pokazuju prve znakove iscrpljenosti.

Glad za drvetom

Za stanovnike Vinče drvo je bilo ono što su danas nafta, gas i električna energija.

Koristilo se za gradnju kuća.

Za grejanje.

Za pečenje keramike.

Za preradu bakarne rude.

Za izradu alata i svakodnevnih predmeta.

Svaka nova kuća zahtevala je veliku količinu drveta. Kada se tome dodaju hiljade ljudi i vekovi kontinuiranog razvoja, lako je zamisliti koliko je šuma moralo biti posečeno u okolini velikih naselja.

Arheolozi pretpostavljaju da su pojedina naselja vremenom morala da pribavljaju drvo sa sve većih udaljenosti. To je povećavalo troškove rada i dodatno opterećivalo ekonomiju zajednice.

Zemlja koja se umorila

Još ozbiljniji problem mogla je predstavljati poljoprivreda.

Za razliku od savremenih poljoprivrednika, stanovnici Vinče nisu raspolagali veštačkim đubrivima niti naprednim metodama obnove zemljišta.

Ista polja obrađivana su generacijama.

Pšenica, ječam i druge kulture izvlačile su hranljive materije iz tla iz godine u godinu.

Kada bi se plodno zemljište iscrpelo, prinosi bi počeli da opadaju.

U početku možda neznatno.

Zatim sve primetnije.

Nekoliko procenata manjeg prinosa godišnje možda ne deluje dramatično, ali tokom više generacija takav trend mogao je postati ozbiljan problem za zajednice koje su brojale hiljade stanovnika.

Zanimljivo je da pojedini istraživači upravo u tome vide jedan od razloga zbog kojih su mnoga velika naselja postepeno napuštena krajem vinčanskog perioda. Čak i izvori koji naglašavaju bogatstvo lokalnih resursa postavljaju pitanje dugoročne održivosti tako velikih zajednica na istom prostoru tokom gotovo hiljadu godina.

Prvi znaci prenaseljenosti?

Velika naselja donose i probleme koji nemaju direktne veze sa klimom ili poljoprivredom.

Što je zajednica brojnija, teže je organizovati proizvodnju hrane, raspodelu resursa i rešavanje sukoba.

Arheolozi koriste izraz „skalni stres“ (scalar stress) za probleme koji nastaju kada broj stanovnika postane prevelik za postojeći sistem upravljanja.

Istraživanja ukazuju da su pojedina vinčanska naselja bila znatno veća od zajednica koje su im prethodile, što je moglo zahtevati potpuno nove oblike organizacije društva. Ako se takvi mehanizmi nisu razvili dovoljno brzo, unutrašnje napetosti mogle su postati sve izraženije.

Slabljenje trgovačke mreže

Uspeh Vinče nije počivao samo na poljoprivredi.

Njena snaga bila je i u širokoj mreži razmene.

Opsidijan je stizao iz udaljenih oblasti današnje Mađarske i Slovačke.

Školjke su dolazile iz Egejskog mora.

Bakarna ruda transportovana je sa različitih lokaliteta Balkana.

Međutim, pred sam kraj vinčanskog perioda arheolozi primećuju promene u tim mrežama razmene. Dugotrajni sistem povezanosti postepeno gubi koheziju, a regionalni centri menjaju svoju ulogu. Ako je trgovina oslabila, zajednice koje su zavisile od nje mogle su se suočiti sa dodatnim ekonomskim problemima.

Kolaps bez katastrofe

Najzanimljiviji deo ove teorije jeste činjenica da ona ne predviđa jednu veliku katastrofu.

Nema vulkana.

Nema ogromne bitke.

Nema jednog presudnog događaja.

Umesto toga, govori o sporom procesu koji je trajao vekovima.

Stanovništvo raste.

Šume se povlače.

Zemljište daje manje prinose.

Trgovina slabi.

Naselja postaju sve teža za održavanje.

Ljudi se potom sele u manje zajednice koje su fleksibilnije i prilagođenije novim uslovima.

U tom scenariju Vinčanska kultura nije „nestala“ u klasičnom smislu.

Ona se postepeno transformisala, raspršila i izgubila oblik po kojem je bila prepoznatljiva.

Možda upravo zato arheolozi ne pronalaze jasan dokaz o njenom kraju. Ako je ova teorija tačna, Vinču nije uništio neprijatelj spolja – iscrpela ju je sopstvena veličina.

Dolazak novih naroda: da li je Vinča nestala ili se jednostavno utopila u novom svetu?

Neki istraživači smatraju da su važnu ulogu odigrale migracije novih populacija sa istočnih stepa.

Tokom narednih milenijuma Balkan i Evropa doživeli su velike demografske promene.

Moguće je da su se nove grupe doseljavale u region, menjajući postojeće društvene i kulturne obrasce.

U tom slučaju Vinčanska kultura nije nestala preko noći.

Njeni stanovnici su se jednostavno stopili sa novim populacijama, ostavljajući deo svog nasleđa budućim generacijama.

Jedna od najintrigantnijih teorija o nestanku Vinčanske kulture polazi od pretpostavke da njen kraj nije bio rezultat gladi, bolesti ili rata, već susreta sa novim ljudima koji su počeli da se pojavljuju na Balkanu tokom kasnog neolita i eneolita.

Drugim rečima, Vinča možda nije bila uništena.

Možda je jednostavno prestala da postoji kao posebna kultura.

Tokom poslednjih decenija arheolozi su sve više napuštali ideju da drevne kulture nestaju isključivo kroz katastrofe. Umesto toga, istraživanja pokazuju da se mnoge zajednice postepeno menjaju, mešaju sa susedima i vremenom gube svoj prepoznatljivi identitet.

Za Vinču bi upravo to mogao biti slučaj.

Prvi znaci velikih migracija

Period između 4700. i 4000. godine pre nove ere bio je vreme velikih promena širom jugoistočne Evrope.

Dok su vinčanska naselja počinjala da slabe, u oblastima severno od Crnog mora i istočno od Karpata razvijale su se nove zajednice stočara i zemljoradnika. Arheološki i genetički podaci pokazuju da je upravo taj prostor postao jedan od glavnih centara migracija koje će tokom narednih milenijuma promeniti demografsku sliku Evrope.

Naučnici danas znaju da je praistorijska Evropa bila mnogo pokretljivija nego što se nekada mislilo. Ljudi su trgovali, sklapali brakove, selili se i osnivali nova naselja na udaljenostima od više stotina kilometara.

U takvom svetu nijedna kultura nije bila potpuno izolovana.

Šta govore arheološki nalazi?

Jedan od najvažnijih argumenata ove teorije jeste činjenica da se nakon pada Vinčanske kulture ne pojavljuje velika praznina u naseljenosti Balkana.

Ljudi nisu nestali.

Naselja nisu potpuno opustela.

Umesto toga, arheolozi primećuju postepenu promenu materijalne kulture.

Menjaju se oblici keramike.

Menjaju se alati.

Menjaju se običaji.

Pojavljuju se novi stilovi koji više ne pripadaju klasičnom vinčanskom svetu.

To navodi istraživače na zaključak da je stanovništvo verovatno ostalo na prostoru Balkana, ali da je tokom više generacija prihvatalo nove kulturne uticaje i mešalo se sa doseljenicima.

Genetika menja sliku prošlosti

Pravi preokret u proučavanju ove teorije dogodio se razvojem analize drevne DNK.

Tokom poslednjih petnaest godina naučnici su uspeli da izdvoje genetski materijal iz kostiju starih hiljadama godina i uporede ga sa drugim populacijama.

Rezultati pokazuju da su evropske populacije tokom praistorije prolazile kroz više talasa mešanja različitih grupa stanovništva.

Posebno su značajne migracije sa pontsko-kaspijskih stepa, prostora današnje Ukrajine i južne Rusije. Iako najveći talas poznat kao jamnajska ekspanzija dolazi tek nakon nestanka Vinčanske kulture, genetička istraživanja ukazuju da su kretanja ljudi između stepa, Balkana i područja severno od Crnog mora započela mnogo ranije.

To znači da su stanovnici Vinče verovatno već vekovima bili u kontaktu sa drugim populacijama.

Kulturna asimilacija umesto osvajanja

Jedan od razloga zbog kojih ova teorija privlači pažnju jeste odsustvo dokaza o velikim ratovima.

Na većini vinčanskih lokaliteta nema tragova masovnih pokolja.

Nema utvrđenih gradova.

Nema velikog broja oružja.

Nema arheoloških pokazatelja koji bi ukazivali na nasilno uništenje čitave civilizacije.

Zbog toga pojedini stručnjaci smatraju da je verovatniji scenario postepena asimilacija.

Nove grupe stanovništva nisu morale da osvajaju Vinču.

Dovoljno je bilo da se nasele u njenoj blizini, uspostave trgovačke veze, sklapaju brakove i polako menjaju društvenu strukturu regiona.

Posle nekoliko generacija stara kultura mogla je izgubiti svoj identitet bez ijedne velike bitke.

Dokazi iz trgovine

Vinčanska kultura bila je povezana složenim mrežama razmene koje su obuhvatale veliki deo Balkana i Podunavlja.

Kada su te mreže počele da slabe, lokalne zajednice postajale su otvorenije za nove ekonomske i kulturne uticaje.

Arheolozi primećuju da se krajem vinčanskog perioda regionalni centri postepeno transformišu, a ranije jedinstven kulturni prostor postaje sve raznovrsniji.

To može ukazivati upravo na dolazak novih grupa stanovništva i stvaranje drugačijih društvenih odnosa.

Možda su Vinčanci naši preci

Najzanimljivija posledica ove teorije jeste činjenica da ona potpuno menja način na koji posmatramo nestanak Vinče.

Ako je tačna, onda Vinčanci nisu iščezli.

Nisu nestali.

Njihovi potomci verovatno su nastavili da žive na Balkanu, mešajući se sa novopridošlim grupama i učestvujući u stvaranju novih kultura koje su nastale tokom bakarnog i bronzanog doba.

U tom slučaju pitanje „šta se dogodilo Vinči?“ možda je pogrešno postavljeno.

Pravo pitanje bilo bi:

Kako se Vinča promenila?

Jer istorija često ne poznaje jasne krajeve. Civilizacije retko nestaju preko noći. Mnogo češće se transformišu, prilagođavaju i stapaju sa novim svetom, ostavljajući tragove koje arheolozi otkrivaju hiljadama godina kasnije.

Možda je upravo to bila sudbina jedne od najnaprednijih kultura praistorijske Evrope.

Misterija koja traje

Više od sedam hiljada godina kasnije, odgovori i dalje izmiču.

Nema zapisa koji bi ispričali poslednje dane Vinče.

Nema svedoka.

Nema istorijskih izvora.

Postoje samo tragovi u zemlji, fragmenti keramike, ostaci kuća i simboli koje još ne umemo da protumačimo.

Možda upravo zato Vinčanska kultura toliko fascinira.

Za razliku od mnogih drevnih civilizacija čiju istoriju poznajemo, Vinča nas i dalje tera da postavljamo pitanja.

Kako su živeli?

Kako su govorili?

U šta su verovali?

I najvažnije:

Kako je moguće da jedna od najrazvijenijih kultura svog vremena gotovo nestane bez traga?

Dok arheolozi nastavljaju istraživanja na obalama Dunava, misterija ostaje otvorena.

Možda odgovor već leži ispod nekog još neotkrivenog sloja zemlje.

A možda će Vinča zauvek ostati jedna od najvećih izgubljenih civilizacija Evrope.

Mr. D. Tovarišić