Kada se kaže da je sa teritorije današnje Srbije poteklo čak 17 rimskih careva, podatak na prvi pogled deluje gotovo neverovatno. Rim je bio srce najveće evropske imperije antičkog sveta. Italija je vekovima bila političko središte države. Carstvo se prostiralo od Britanije do Egipta i od Hispanije do Mesopotamije. Kako je onda moguće da je tako veliki broj ljudi koji su stigli do rimskog prestola rođen upravo na relativno malom prostoru današnje Srbije?
Odgovor na naslovno pitanje nema mnogo veze sa slučajnošću.
Još manje ima veze sa savremenim nacionalnim granicama. Ti carevi, naravno, nisu bili „Srbi“ u današnjem smislu. Srbija tada nije postojala, kao što nisu postojale ni moderne evropske nacije. Teritorija današnje Srbije bila je podeljena između rimskih provincija poput Mezije, Panonije, Dardanije i kasnijih administrativnih jedinica.
Ali upravo je geografija tog prostora postala presudna.
Dunav je predstavljao jednu od najvažnijih granica Rimskog carstva. Duž njega su bile koncentrisane legije. Kroz današnji Beograd, Niš i dalje prema Sofiji i Konstantinopolju prolazila je jedna od najvažnijih vojnih komunikacija carstva. Sirmijum, današnja Sremska Mitrovica, postao je jedan od najvećih rimskih gradova i povremeno carska prestonica. Viminacijum je bio veliki legionarski logor i glavni grad provincije Gornje Mezije. Naissus, današnji Niš, nalazio se na raskrsnici puteva od ključnog strateškog značaja.
U trećem veku dogodilo se još nešto.
Rimska država ušla je u jednu od najvećih kriza u svojoj istoriji. Careve više nisu nužno stvarale stare senatorske porodice iz Rima.
Počela je da ih stvara vojska.
A neke od najboljih rimskih jedinica nalazile su se upravo na Balkanu i uz Dunav.
Tako je područje koje je vekovima izgledalo kao periferija postalo jedan od centara imperijalne moći.
PRE SVEGA — DA LI IH JE ZAISTA BILO 17?
Broj rimskih careva rođenih na teritoriji današnje Srbije nije potpuno isti u svim izvorima.
Često se navodi broj 17, a ponegde 18. Zvanične turističke publikacije Srbije poslednjih godina uglavnom koriste broj 16.
Zašto razlika?
Zato što nije kod svakog vladara mesto rođenja jednako dobro dokumentovano.
Za neke znamo veoma pouzdano.
Konstantin Veliki rođen je u Naissusu, današnjem Nišu.
Jovijan je rođen u Singidunumu, današnjem Beogradu.
Prob je bio iz Sirmijuma.
Gracijan je rođen u Sirmijumu.
Konstancije II, sin Konstantina Velikog, takođe je rođen u Sirmijumu.
Trajan Decije poticao je iz Budalije kod Sirmijuma, koja se obično povezuje sa današnjim Martincima kod Sremske Mitrovice.
Kod drugih careva antički izvori daju šire geografske odrednice poput Ilirika, Dardanije, Mezije ili područja oko Sirmijuma, pa se savremeni istraživači ne slažu uvek da li tačno mesto rođenja pripada današnjoj Srbiji.
Poseban problem predstavljaju kratkotrajni carevi, uzurpatori i cezari.
Da li nekoga ko je nekoliko meseci nosio carsku titulu računamo kao punopravnog cara?
Da li uključujemo suvladare?
Da li uključujemo čoveka koji je proglašen carem, ali nikada nije kontrolisao čitavo carstvo?
Od odgovora na ta pitanja zavisi i konačan broj.
Zato podatak „17 rimskih careva iz Srbije“ treba shvatiti kao popularnu istorijsku formulaciju, a ne kao potpuno nepromenljivu matematičku činjenicu.
Ali to gotovo ništa ne menja u glavnoj priči.
Bez obzira da li prihvatimo broj 16, 17 ili neku širu listu, koncentracija careva rođenih na prostoru današnje Srbije izuzetna je.
Posebno zato što najveći broj pripada relativno kratkom periodu od sredine 3. do kraja 4. veka.
Među njima su neka od najznačajnijih imena kasne rimske istorije.
Trajan Decije.
Klaudije II Gotski, čije mesto rođenja nije potpuno sigurno, ali se vezuje za širi balkanski prostor.
Aurelijan.
Prob.
Maksimijan Herkulije.
Konstancije Hlor, otac Konstantina Velikog.
Galerije, koji je svoje monumentalno zdanje Felix Romuliana podigao kod današnjeg Zaječara.
Maksimin Daja.
Konstantin Veliki.
Licinije.
Konstancije II.
Jovijan.
Gracijan.
I drugi vladari čija se mesta rođenja ili poreklo vezuju za prostor rimskog Ilirika i današnje Srbije.
Ali mnogo zanimljivije od njihovog broja jeste pitanje:
zašto su se oni pojavili baš tada?
Odgovor počinje na Dunavu.
DUNAV JE BIO RIMSKA GRANICA — A GRANICA JE STVARALA VOJNIKE
Kada danas posmatramo mapu Srbije, Dunav doživljavamo kao veliku evropsku reku.
Za Rimljane je bio nešto mnogo više.
Bio je granica.
Sa druge strane reke nalazio se svet koji Rim nije trajno kontrolisao — područja različitih germanskih, sarmatskih i drugih zajednica.
Zbog toga je duž Dunava izgrađen čitav sistem utvrđenja, stražarskih kula, vojnih logora, puteva i pristaništa.
To je bio dunavski limes.
Na teritoriji današnje Srbije nalazili su se važni delovi tog sistema.
Singidunum, današnji Beograd, bio je veliki vojni logor na izuzetnom položaju iznad ušća Save u Dunav.
Viminacijum kod današnjeg Kostolca bio je baza rimske legije i veliki provincijski grad.
Dalje prema istoku nizali su se vojni objekti kroz Đerdap.
Diana kod današnjeg Kladova štitila je jedan od najvažnijih sektora dunavske granice.
Trajanov most kod današnjeg Kladova i Turnu Severina bio je monumentalni dokaz koliko je ovaj pravac bio važan tokom rimskog osvajanja Dakije.
Život na granici stvarao je drugačije ljude od života u mirnim provincijama.
Ovde je vojska bila stalno prisutna.
Mladi čovek iz Panonije ili Mezije mogao je vojnu uniformu videti svakog dana.
Vojska je nudila platu.
Nudila je društveni napredak.
Nudila je građanska prava.
Nudila je mogućnost da čovek skromnog porekla napravi karijeru kakvu u civilnom društvu gotovo nikada ne bi mogao.
Vremenom je sve više vojnika regrutovano upravo iz podunavskih provincija.
To je presudno.
Rimska vojska više nije bila sastavljena prvenstveno od ljudi iz Italije.
Carstvo je romanizovalo provincije, a provincije su počele da proizvode svoje rimske građane, oficire i generale.
Stanovnik Sirmijuma u trećem veku nije morao osećati da je Rim nešto tuđe i udaljeno.
On je mogao biti potpuno deo rimskog sistema.
Govorio je latinski.
Služio u rimskoj vojsci.
Poštovao rimske zakone.
Koristio rimski novac.
Mogao je dobiti zemlju nakon službe.
Njegov sin mogao je postati oficir.
A oficir je mogao postati general.
U normalnom vremenu između generala i cara ipak je stajala ogromna društvena prepreka.
Ali sredinom trećeg veka Rimsko carstvo više nije živelo u normalnom vremenu.
I tada se otvorio put kojim su ljudi sa dunavske granice mogli stići do samog vrha sveta.
KRIZA TREĆEG VEKA — KADA JE VOJSKA POČELA DA PROIZVODI CAREVE
Godina 235. obično se uzima kao početak velike krize Rimskog carstva.
Tokom narednih pedesetak godina carevi su se smenjivali neverovatnom brzinom.
Jednog bi proglasila jedna armija.
Drugog druga.
Treći bi ubio prethodnika.
Četvrti bi poginuo u ratu protiv Persijanaca.
Peti bi bio ubijen u pobuni svojih vojnika.
Pored spoljnih neprijatelja, carstvo je gotovo neprestano vodilo i građanske ratove.
Istovremeno su germanske i druge zajednice pritiskale Rajnu i Dunav, dok je novo Persijsko, odnosno Sasanidsko carstvo predstavljalo veliku opasnost na istoku.
U takvoj situaciji car više nije mogao biti samo političar koji sedi u Rimu.
Morao je biti vojnik.
Još važnije — morao je imati vojsku koja ga priznaje.
Tu ljudi sa Balkana dobijaju ogromnu prednost.
Podunavske provincije bile su militarizovane generacijama.
Njihovi vojnici ratovali su gotovo neprestano.
Poznavali su germanske protivnike.
Poznavali su Sarmate.
Znali su kako izgleda marš, opsada, pobuna i bitka.
Oficir koji je decenijama služio na takvoj granici mogao je steći ogromno praktično iskustvo.
Caru u Rimu možda je bilo važnije poreklo.
Vojniku na Dunavu bilo je važno ko može da ga odvede u bitku i vrati živog.
Zato se u drugoj polovini 3. veka pojavljuje grupa vladara koje istoriografija često naziva „ilirskim carevima“.
Naziv ne znači da su svi bili etnički Iliri.
To je šira oznaka za vojne careve iz balkanskih i dunavskih provincija Rimskog carstva.
Njihova biografija često izgleda slično.
Skromno poreklo.
Vojna služba.
Napredovanje zahvaljujući sposobnosti.
Komanda velikim jedinicama.
Podrška vojske.
Carski purpur.
Aurelijan je možda najbolji primer.
Njegovo poreklo bilo je skromno, a mesto rođenja nije sasvim sigurno, ali se vezuje za podunavski prostor i područje Sirmijuma.
Kao vojnik i general napredovao je do vrha.
Kada je 270. postao car, Rimsko carstvo praktično je bilo raspadnuto na nekoliko velikih političkih celina.
Za samo nekoliko godina ponovo ga je ujedinio.
Zbog toga je dobio počasni naziv Restitutor Orbis — obnovitelj sveta.
Prob, rođen u Sirmijumu, imao je sličan vojnički put.
Trajan Decije, iz okoline Sirmijuma, došao je na presto zahvaljujući vojsci i stradao u bici protiv Gota 251. godine.
Bio je prvi rimski car koji je poginuo u borbi protiv spoljnog neprijatelja.
To mnogo govori o epohi.
Car više nije bio udaljena figura u palati.
Stajao je sa vojskom na granici.
A granica je bila upravo ona sredina iz koje su dolazili ljudi naviknuti na takav život.
Zbog toga je veliki broj careva sa ovog prostora manje iznenađujući nego što na prvi pogled izgleda.
Rim je u krizi tražio najbolje vojnike.
Najviše najboljih vojnika nalazilo se tamo gde su se vodili najteži ratovi.
A jedan od tih prostora bio je srednji Dunav.
SIRMIJUM, NAISSUS I VIMINACIJUM — PERIFERIJA KOJA JE POSTALA CENTAR CARSTVA
Postoji još jedan razlog zbog kojeg su današnja Srbija i njena neposredna okolina proizvele toliko careva.
Centar Rimskog carstva počeo je da se pomera.
Rim je ostao simbolična prestonica.
Ali strateški više nije bio na najboljem mestu.
Najveće opasnosti dolazile su sa Rajne, Dunava i sa istoka.
Car koji bi sedeo mesecima u Rimu bio je daleko od vojske i ratišta.
Zbog toga carevi sve češće borave u provincijskim centrima bližim granici.
Sirmijum postaje jedan od najvažnijih.
Današnja Sremska Mitrovica možda teško može da dočara kakvu je ulogu njen antički prethodnik nekada imao.
Sirmijum je posedovao carsku palatu.
Veliki hipodrom.
Javne građevine.
Kupatila.
Radionice.
Skladišta.
Razvijenu trgovinu.
Administraciju.
I, što je najvažnije, nalazio se na mestu sa kojeg je car mogao brzo krenuti prema Dunavu, Italiji ili istočnim provincijama.
U vreme tetrarhije krajem 3. i početkom 4. veka Sirmijum se ubraja među glavne carske rezidencijalne centre.
Rim više nije jedino mesto sa kojeg se vlada rimskim svetom.
Za ljude rođene u Sirmijumu to znači nešto vrlo važno:
imperijalna vlast više nije hiljadu kilometara daleko.
Ona je u njihovom gradu.
Sličnu stratešku ulogu imao je Naissus.
Današnji Niš nalazi se na prirodnoj raskrsnici Balkana.
Odavde putevi vode prema Singidunumu i srednjem Dunavu, prema Serdici i Konstantinopolju, prema Makedoniji i dalje prema Egeju.
To je upravo razlog zbog kojeg je Niš važan i danas.
Rimska Via Militaris pratila je u velikoj meri istu komunikacionu logiku koju danas koristi evropski Koridor 10.
U Naissusu je oko 272. godine rođen Konstantin.
Njegova kasnija karijera predstavlja vrhunac uspona balkanske vojne elite.
Konstantin Veliki nije bio samo još jedan vojnički car.
Postao je jedan od najvažnijih vladara u čitavoj istoriji Evrope.
Pobedio je svoje rivale u građanskim ratovima.
Ponovo ujedinio carstvo pod svojom vlašću.
Podržao hrišćanstvo i promenio njegov položaj u državi.
Osnovao Konstantinopolj, koji će više od hiljadu godina ostati jedan od najvećih gradova sveta.
Čovek koji je odlučujuće pomerio političko težište Rimskog carstva prema istoku rođen je upravo u gradu kroz koji je prolazila velika balkanska komunikacija između Zapada i Istoka.
Još jedan izuzetan primer predstavlja Galerije.
Njegovo poreklo vezano je za balkanski prostor, a kod današnjeg Gamzigrada podigao je Felix Romulianu, monumentalni kompleks nazvan po njegovoj majci Romuli.
Tu se vidi još jedna zanimljiva pojava.
Kada bi provincijski vojnik postao car, nije nužno zaboravljao kraj iz kojeg je potekao.
Naprotiv.
Carevi su gradili palate, vile i memorijalne komplekse u rodnim krajevima.
Tako carska moć dodatno jača balkanske centre.
Jedan car potiče iz provincije.
Zatim se u njegovom zavičaju grade carski objekti.
Dolaze činovnici.
Dolazi vojska.
Poboljšavaju se putevi.
Raste politički značaj oblasti.
I time se stvaraju još bolji uslovi za novu generaciju vojnika i oficira.
Nastaje gotovo samoodrživi sistem imperijalne moći.
NISU SE CAREVI SLUČAJNO RAĐALI OVDE — RIMSKO CARSTVO SE PROMENILO
Ako pokušamo da odgovorimo na početno pitanje jednom rečenicom, ona bi mogla glasiti ovako:
toliko rimskih careva poteklo je sa prostora današnje Srbije zato što je u 3. i 4. veku politička moć Rimskog carstva prešla iz aristokratskih salona u vojne logore, a jedan od najvećih koncentrata rimske vojne snage nalazio se upravo na srednjem Dunavu i Balkanu.
To nije bila istorijska slučajnost.
Postojala je čitava kombinacija razloga.
Prvi je geografija.
Područje današnje Srbije nalazi se na jednom od najvažnijih pravaca između centralne Evrope, Balkana, Male Azije i istočnog Mediterana.
Drugi je Dunav.
Kao granica carstva zahtevao je ogromno vojno prisustvo.
Treći je romanizacija.
Posle nekoliko vekova rimske vlasti lokalno stanovništvo više nije bilo samo skup pokorenih naroda. Postojala je snažna provincijska rimska kultura i veliki broj ljudi potpuno integrisanih u vojni i administrativni sistem carstva.
Četvrti je kriza 3. veka.
U državi u kojoj generali neprestano postaju carevi, provincija koja proizvodi mnogo dobrih generala prirodno proizvodi i mnogo careva.
Peti je pomeranje političkog centra.
Sirmijum, Naissus, Singidunum i drugi gradovi više nisu bili daleka provincija.
Postajali su mesta kroz koja prolaze carevi, vojske i odluke od kojih zavisi sudbina carstva.
Postoji i šesti razlog koji se često zanemaruje.
Rim je bio izuzetno sposoban da ljude koje je nekada pokorio pretvori u nosioce sopstvene države.
To je jedna od tajni njegove dugovečnosti.
Vekovima ranije čovek sa Balkana bio bi za Rimljane provincijalac ili pripadnik nekog pokorenog naroda.
U 3. veku njegov potomak mogao je komandovati rimskom legijom.
A nekoliko godina kasnije vojska ga je mogla proglasiti carem.
To pokazuje koliko se promenilo samo značenje reči „Rimljanin“.
Rim više nije bio samo grad na Tibru.
Rim je bio politička civilizacija koja se prostirala preko tri kontinenta.
Car je mogao biti rođen u Hispaniji.
Africi.
Siriji.
Trakiji.
Panoniji.
Meziji.
Britaniji.
Važno je bilo da ima vojsku, legitimitet i dovoljno sposobnosti da opstane.
A ljudi sa dunavske granice često su imali upravo ono što je kasnom Rimskom carstvu najviše trebalo:
vojničko iskustvo.
Zato možda pogrešno postavljamo pitanje kada kažemo: „Kako je moguće da je toliko rimskih careva rođeno baš na teritoriji današnje Srbije?“
Iz perspektive 21. veka Srbija izgleda kao mala država na Balkanu, daleko od Rima.
Ali iz perspektive jednog rimskog vojnika 280. godine slika je bila sasvim drugačija.
Sirmijum nije bio periferija.
Bio je carska rezidencija.
Dunav nije bio udaljena reka.
Bio je jedna od najvažnijih granica sveta.
Naissus nije bio provincijski grad na margini.
Nalazio se na velikom vojnom putu koji je povezivao zapad i istok carstva.
Viminacijum nije bio arheološko nalazište.
Bio je grad u kojem su živeli desetine hiljada ljudi i pored kojeg je bila smeštena moćna rimska vojska.
A mladić rođen u takvom okruženju nije morao da putuje u Rim da bi prvi put video moć imperije.
Imperija je bila svuda oko njega.
U legionarskim uniformama.
U putevima.
U tvrđavama.
U novcu.
U zakonima.
U gradovima.
U jeziku.
U kolonama vojnika koji su prolazili prema novom ratištu.
Kada bi se pokazao dovoljno sposoban, mogao je da krene sa njima.
Ako bi preživeo desetine bitaka, mogao je postati oficir.
Ako bi postao veliki general, vojska je mogla početi da ga posmatra drugačije.
A u veku u kojem su se carevi smenjivali neverovatnom brzinom ponekad je bila dovoljna jedna pobeda, jedna pobuna ili jedno uzvikivanje legionara da general sledećeg jutra više ne bude samo vojnik.
Postajao bi — Avgust.
Zato veliki broj rimskih careva rođenih na prostoru današnje Srbije nije istorijska anomalija.
Naprotiv.
On je najbolji dokaz koliko se Rimsko carstvo tokom svojih poslednjih vekova promenilo.
Nekada je Rim osvajao Balkan.
Nekoliko vekova kasnije Balkan je davao ljude koji su vladali Rimom.
A među njima je bio i Konstantin Veliki — čovek rođen u današnjem Nišu, čije će odluke promeniti ne samo Rimsko carstvo nego i istoriju Evrope i hrišćanstva.
Možda je upravo to najveći paradoks cele priče.
Srednji Dunav je vekovima bio granica koju je Rim morao da brani.
Na kraju su upravo ljudi odrasli uz tu granicu postali oni koji su nekoliko puta spasavali carstvo od raspada.
Zato iza podatka o „17 rimskih careva iz Srbije“ stoji mnogo važnija istorijska činjenica:
u jednom od presudnih perioda rimske istorije prostor današnje Srbije nije bio rub imperije — bio je jedno od mesta na kojima se odlučivalo ko će njome vladati.
Mr. D. Tovarišić
