Kada danas pogledamo ravnicu Vojvodine, lako je steći utisak da je to prostor čija je istorija jednostavna: velika plodna polja, nekoliko velikih reka, gradovi nastali uz trgovačke puteve i sela raspoređena po pravilnoj panonskoj mreži. Ali ispod današnjih oranica, u lesnim terasama, na obalama Dunava, Tise, Save i Tamiša, krije se istorija duga desetine hiljada godina.
Prostor današnje Vojvodine nikada nije bio periferija bez ljudi. Naprotiv, nalazio se na jednom od velikih evropskih raskršća. Panonska nizija povezivala je srednju Evropu sa Balkanom, Podunavlje sa Crnim morem, a preko Save i Morave vodila prema Egeju. Zbog toga su se ovde susretali lovci kamenog doba, neolitski zemljoradnici, keltski ratnici, Sarmati, Rimljani, Germani, Huni, Avari, Sloveni, Mađari, Srbi i mnogi drugi.
Kasnije će dolaziti Nemci, Slovaci, Rusini, Rumuni, Jevreji, Bunjevci, Hrvati, Česi i druge zajednice. Neke su nestale ili se utopile u druge populacije, neke su otišle, a mnoge su ostale i postale deo identiteta Vojvodine.
Zato pitanje „ko su bili prastanovnici Vojvodine“ nema jednostavan odgovor.
Nisu postojali „Vojvođani“ pre deset hiljada godina u današnjem smislu. Nije moguće neolitskog stanovnika Banata nazvati pripadnikom neke savremene nacije. Nacionalni identiteti kakve danas poznajemo nastali su mnogo kasnije.
Istorija stanovništva Vojvodine zato nije priča o jednom narodu koji je od početka živeo na istom mestu.
To je priča o slojevima.
I svaki od njih ostavio je nešto iza sebe.
PRE NARODA I DRŽAVA — OD PALEOLITSKIH LOVACA DO KELTA I SARMATA
Najstarija istorija Vojvodine počinje mnogo pre prvih pisanih izvora.
Posebno značajna otkrića poslednjih decenija potiču sa Petrovaradinske stene. Arheološka istraživanja pokazala su da su ljudi na području današnjeg Petrovaradina boravili još tokom srednjeg paleolita, pre približno 90.000 godina.
To znači da je prostor današnje Vojvodine poznavao ljudsko prisustvo još u vreme neandertalaca.
Kasnije, pre približno trideset hiljada godina, ovde su boravile i populacije modernih ljudi gornjeg paleolita. Tadašnja Vojvodina nije izgledala kao danas. Klima je bila mnogo hladnija, pejzaž otvoreniji, a ljudi su živeli u malim pokretnim zajednicama lovaca i sakupljača.
Veliku promenu donosi neolit.
Pre oko osam hiljada godina na prostor Panonske nizije dolaze zajednice koje se sve više oslanjaju na zemljoradnju i stočarstvo. Grade trajnija naselja, proizvode keramiku, obrađuju kamen i menjaju odnos čoveka prema prirodi.
Na području današnje Vojvodine razvijale su se kulture koje danas poznajemo prema arheološkim nalazištima i karakterističnom materijalu.
Starčevačka kultura predstavlja jedan od najstarijih neolitskih slojeva ovog prostora. Nakon nje snažan trag ostavlja vinčanska kultura, čija su velika naselja i razvijena proizvodnja pokazatelj da Balkan i južni deo Panonske nizije nisu bili zaostala periferija tadašnje Evrope.
Važno je naglasiti: „Starčevci“ ili „Vinčanci“ nisu imena naroda u današnjem smislu. To su arheološke oznake za zajednice čiji su materijalna kultura, način gradnje, keramika i tehnologija imali zajedničke osobine.
Tokom bakarnog i bronzanog doba broj kulturnih grupa postaje još veći.
Vojvodina se nalazila na putu kojim su se prenosili metalurgija, novi tipovi oružja, načini sahranjivanja i trgovačke veze. Vučedolska kultura zahvatala je deo Srema, dok su u bronzano doba veliki značaj imale zajednice povezane sa vatinskom i drugim panonskim kulturama.
Ravnicom nisu putovali samo ljudi.
Putovali su bakar, bronza, so, nakit, oružje i ideje.
U gvozdenom dobu slika postaje jasnija, ali i dalje veoma složena. Na širem prostoru živela su plemena koja antički izvori povezuju sa Panoncima, Ilirima, Dačanima i Tračanima, pri čemu njihove granice nisu odgovarale današnjim državnim ili etničkim podelama.
Od 4. i 3. veka pre nove ere snažan uticaj donose Kelti.
Posebno su značajni Skordisci, čije je prisustvo zabeleženo u Podunavlju i Sremu. Keltski svet unosio je razvijeno zanatstvo, metalurgiju, nova naselja i trgovačke kontakte.
A zatim dolazi Rim.
Rimljani krajem stare ere i početkom nove postepeno osvajaju južnu Panoniju. Srem postaje deo Rimskog carstva i dobija izuzetan strateški značaj.
Najveća zvezda tog perioda bio je Sirmijum — današnja Sremska Mitrovica.
Od naselja na Savi razvio se u jedan od najvažnijih gradova kasnog Rimskog carstva. U vreme tetrarhije i kasne antike Sirmijum je bio jedna od carskih rezidencija, administrativno i vojno središte iz kojeg se upravljalo velikim područjima carstva.
Kroz njega su prolazili carevi, vojske, trgovci i činovnici.
Srem je bio duboko uključen u rimski svet.
Međutim, veliki delovi Bačke i Banata nalazili su se severno od dunavskog limesa, izvan neposredne rimske vlasti. Tamo su značajan faktor postali Sarmati, posebno Jazigi, nomadsko i polunomadsko stanovništvo iranskog porekla koje će vekovima živeti uz rimsku granicu — nekada kao neprijatelji, nekada kao saveznici i trgovinski partneri.
Tako je već u rimsko doba prostor današnje Vojvodine bio podeljen između različitih političkih i kulturnih svetova.
Dunav nije bio samo reka.
Bio je granica civilizacija.
VELIKA SEOBA NARODA — HUNI, GEPIDI, AVARI, SLOVENI I DOLAZAK MAĐARA
U 4. i 5. veku počinje veliko preslagivanje stanovništva Evrope.
Rimska granica slabi.
Kroz Panonsku niziju prolaze Goti, Huni, Gepidi, Langobardi i druge grupe. Neke ostaju nekoliko decenija ili vekova, druge samo prolaze.
Dolazak Huna krajem 4. veka označio je početak dramatičnog perioda. Panonska nizija postala je jedan od glavnih prostora njihove moći, a Atilino carstvo sredinom 5. veka obuhvatalo je ogromna područja Evrope.
Posle Atiline smrti 453. godine hunsku političku dominaciju smenjuju druge sile.
Posebno su značajni Gepidi.
Jedno vreme upravo je Sirmijum bio važan centar njihove države. Ali ni njihova vlast nije dugo trajala. U drugoj polovini 6. veka Gepide poražavaju Avari, nomadski ratnički savez koji u Panonskoj niziji stvara svoj kaganat.
Sa Avarima dolazi još jedna promena koja će dugoročno biti mnogo važnija.
Sloveni.
Tokom 6. i 7. veka slovenske grupe sve brojnije naseljavaju Panonsku niziju i Balkan.
Njihovo naseljavanje nije bio jedan događaj niti jedan pohod. Radilo se o procesu koji je trajao generacijama. Slovenske zajednice širile su se duž reka, obrađivale zemlju i vremenom postajale jedan od glavnih demografskih činilaca regiona.
Avarska politička dominacija nestala je početkom 9. veka pod udarima Franačkog carstva i drugih protivnika, ali stanovništvo nije nestalo preko noći. Deo Avara i drugih grupa verovatno se asimilovao u okolne populacije.
U 9. veku prostor današnje Vojvodine nalazio se između Franačkog i Bugarskog carstva i različitih lokalnih slovenskih oblasti.
A krajem istog veka pojavljuje se nova sila.
Mađari.
Mađarske plemenske zajednice krajem 9. veka ulaze u Karpatsku kotlinu. Nakon perioda pohoda po Evropi, tokom 10. veka postepeno se stvara stabilnija kneževina, a oko 1000. godine hrišćanska Kraljevina Ugarska.
Bačka, Banat i Srem tokom narednih vekova u velikoj meri ulaze u politički okvir Ugarskog kraljevstva, mada je Srem povremeno bio predmet sukoba Ugarske i Vizantije.
Počinje razvoj županija, feudalnih poseda, gradova, manastira i trgovačkih mesta.
Stanovništvo je bilo raznovrsno.
Pored Mađara i različitih slovenskih zajednica, u gradove su dolazili trgovci i zanatlije iz drugih delova Evrope. Granice etničkih grupa nisu bile čvrste, a srednjovekovni identitet mnogo češće se zasnivao na veri, pripadnosti određenom gospodaru, gradu ili staležu nego na modernom shvatanju nacije.
Od kraja 14. i naročito tokom 15. veka raste prisustvo Srba.
Razlog je širenje Osmanlijskog carstva prema severu.
Kako su srpske srednjovekovne zemlje dolazile pod sve snažniji osmanski pritisak, deo stanovništva i vlastele prelazio je preko Save i Dunava na teritoriju Ugarske.
Srpski despoti dobijali su velike posede u južnoj Ugarskoj. Sa njima su pristizali vojnici, sveštenstvo, zanatlije i seljaci.
Posle pada Srpske despotovine 1459. seobe postaju još intenzivnije.
Do početka 16. veka srpsko stanovništvo predstavlja važan element Srema, Banata i južne Bačke.
A onda 1526. dolazi Mohačka bitka.
Srednjovekovni politički poredak Panonske nizije ruši se neverovatnom brzinom.
POD OSMANLIJAMA I HABZBURZIMA — KAKO JE NASTAO ETNIČKI MOZAIK VOJVODINE
Posle poraza Ugarske kod Mohača 1526. prostor današnje Vojvodine postaje bojno polje velikih carstava.
U haotičnim godinama neposredno nakon bitke pojavljuje se i neobična figura Jovana Nenada, koji je uspeo da uspostavi kratkotrajnu vlast nad delovima Bačke, Banata i Srema. Njegova država trajala je svega nekoliko meseci 1526–1527. godine, ali je kasnije zauzela posebno mesto u srpskoj istorijskoj tradiciji.
Osmanska vlast postepeno se učvršćuje.
Bačka i Srem ulaze pod osmansku kontrolu, a Temišvar pada 1552. godine, čime Osmanlije učvršćuju vlast i nad velikim delom Banata.
Ratovi su ostavili teške demografske posledice.
Mnoga naselja su opustela, stanovništvo bežalo, a struktura naseljenosti menjala se.
Tokom osmanskog perioda srpsko stanovništvo postaje veoma brojno u velikim delovima današnje Vojvodine. Novi talasi Srba dolazili su iz područja južno od Save i Dunava, dok se deo ranijeg mađarskog stanovništva povukao prema severu.
Ali ni osmanska Vojvodina nije bila etnički jednolična.
Gradovi su imali muslimanske garnizone i činovnike, trgovce različitog porekla, pravoslavne i katoličke hrišćane, Jevreje i Rome.
Velika promena ponovo dolazi krajem 17. veka.
Posle velikih habzburško-osmanskih ratova, Bačka i najveći deo Srema prelaze pod vlast Habsburške monarhije Karlovačkim mirom 1699. godine. Banat će ostati pod Osmanlijama do 1716–1718.
Upravo u vreme tih ratova odigrava se Velika seoba Srba, tradicionalno vezana za 1690. godinu i patrijarha Arsenija III Čarnojevića.
Broj ljudi koji se tada preselio predmet je dugih istorijskih rasprava, ali nema dileme da je krajem 17. i početkom 18. veka značajan broj srpskog stanovništva stigao iz osmanskih oblasti na teritoriju Habsburške monarhije.
Srbi su u novoj monarhiji dobili određene crkvene i privilegijalne garancije, a veliki broj njih služio je u Vojnoj granici.
Tu počinje stvaranje Vojvodine kakvu u etničkom smislu mnogo lakše prepoznajemo danas.
Habsburška država počinje organizovane kolonizacije.
Cilj nije bio samo naseljavanje opustošene zemlje. Trebalo je povećati poreske prihode, unaprediti poljoprivredu, isušiti močvare, ojačati granicu prema Osmanlijama i razviti gradove i zanate.
Tokom 18. veka dolaze desetine hiljada Nemaca, kasnije poznatih pod širim nazivom podunavske Švabe. Naseljavaju se naročito u Banatu i Bačkoj.
Dolaze i Slovaci, posebno u Bačku i južni Banat.
Rusini se naseljavaju u Ruskom Krsturu, Kucuri i drugim mestima.
Mađarsko stanovništvo ponovo se širi u Bačkoj i Banatu.
Rumunsko stanovništvo bilo je snažno prisutno u Banatu, naročito prema istoku.
Bunjevci i Šokci predstavljali su važan katolički južnoslovenski sloj, naročito u Bačkoj i Sremu.
U gradovima jačaju jevrejske zajednice.
Prisutni su i Romi, Česi, Grci, Cincari, Jermeni i druge manje grupe.
Naselja često dobijaju gotovo pravilnu geometrijsku strukturu — široke ulice koje se seku pod pravim uglom i kuće poređane prema planskim pravilima.
Menja se i sama priroda.
Isušuju se močvare.
Regulišu se Tisa, Begej i druge reke.
Grade se kanali.
Plodna crnica pretvara se u jedno od najvažnijih poljoprivrednih područja Habzburške monarhije.
Vojvodina kakvu danas zamišljamo kao nepreglednu ravnicu žita dobrim delom je proizvod upravo tih velikih radova 18. i 19. veka.
OD SRPSKE VOJVODINE DO JUGOSLAVIJE — REVOLUCIJE, RATOVI I PROMENE GRANICA
Godina 1848. potresla je gotovo celu Evropu.
Revolucija izbija i u Habzburškoj monarhiji.
Mađarski revolucionarni pokret zahteva veću samostalnost od Beča, ali se istovremeno otvara pitanje položaja nemađarskih naroda Ugarske.
Srpsko stanovništvo južne Ugarske zahtevalo je priznanje svoje nacionalne ravnopravnosti i autonomije.
Na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima 1848. proglašena je Srpska Vojvodina.
Izabran je vojvoda Stevan Šupljikac, a mitropolit Josif Rajačić proglašen je patrijarhom.
Počinju teški sukobi između srpskog i mađarskog pokreta.
Gradovi i sela Banata, Bačke i Srema postaju bojišta.
Posle sloma mađarske revolucije, Beč 1849. formira posebnu krunsku oblast nazvanu Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat.
Naziv je zvučao kao ostvarenje zahteva iz 1848, ali stvarnost je bila drugačija. Oblast je bila pod direktnom kontrolom Beča, car je nosio titulu velikog vojvode, a sedište uprave bilo je u Temišvaru.
Teritorija se pritom nije podudarala sa današnjom Vojvodinom.
Austrijski car 1860. ukida Vojvodstvo, a najveći deo njegovog prostora vraća u sastav Ugarske.
Posle Austro-ugarske nagodbe 1867. vlast Budimpešte postaje snažnija. Sledi period modernizacije, izgradnje železnica, industrije, gradskih palata i škola, ali i intenzivne nacionalne politike i mađarizacije.
Novi Sad izrasta u jedan od najvažnijih centara srpske kulture i dobija simboličan naziv „Srpska Atina“.
Sremski Karlovci ostaju značajno crkveno i kulturno središte.
Subotica, Sombor, Zrenjanin, Pančevo, Vršac i drugi gradovi razvijaju prepoznatljiv srednjoevropski izgled.
Istovremeno, isti grad može imati srpsku pravoslavnu crkvu, katoličku crkvu, evangelistički hram i sinagogu.
To nije bila idila bez sukoba.
Nacionalne politike postajale su sve snažnije.
Ali multietničnost je postala trajna karakteristika regiona.
Prvi svetski rat ponovo ruši postojeći poredak.
Austro-Ugarska se raspada 1918.
U Rumi se 24. novembra 1918. predstavnici Srema izjašnjavaju za prisajedinjenje Srbiji, a dan kasnije u Novom Sadu zaseda Velika narodna skupština Srba, Bunjevaca i drugih Slovena Banata, Bačke i Baranje.
Skupština donosi odluku o prisajedinjenju Srbiji.
Nekoliko dana kasnije, 1. decembra, nastaje Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca.
Današnja Vojvodina prvi put se našla u istoj državi sa centralnom Srbijom, ali nije odmah postala posebna administrativna pokrajina u današnjem obliku.
Između dva svetska rata teritorija je prolazila kroz različite administrativne podele.
Nova katastrofa počinje 1941.
Posle napada sila Osovine na Jugoslaviju prostor današnje Vojvodine biva podeljen.
Bačku okupira i anektira Mađarska.
Srem ulazi u sastav Nezavisne Države Hrvatske.
Banat se nalazi u okviru nemački okupirane Srbije, ali sa posebnim režimom u kojem lokalni Nemci imaju značajnu ulogu.
Sledi period progona, odmazdi i masovnih zločina.
Jevrejske zajednice, koje su vekovima bile deo gradova Vojvodine, gotovo su uništene u Holokaustu.
Romi takođe stradaju.
Srpsko stanovništvo izloženo je represiji u različitim okupacionim zonama.
Jedan od najpoznatijih zločina bila je Novosadska racija januara 1942, kada su mađarske okupacione snage ubile veliki broj civila u Novom Sadu i drugim mestima južne Bačke.
Rat se završava 1944–1945, ali i njegov kraj donosi nove represije, osvete i velike migracije.
Etnička slika Vojvodine ponovo će se promeniti.
AUTONOMNA VOJVODINA — OD POSLERATNE KOLONIZACIJE DO DANAŠNJEG MOZAIKA
Posle Drugog svetskog rata formirana je Autonomna Pokrajina Vojvodina u okviru Srbije, koja je bila jedna od šest republika nove socijalističke Jugoslavije.
To je bila velika politička promena.
Prvi put ime Vojvodine postaje trajno vezano za jasno definisanu autonomnu teritorijalnu jedinicu.
Ali dogodila se i velika promena stanovništva.
Veći deo nemačkog stanovništva napustio je Vojvodinu tokom završnice rata ili neposredno nakon njega. Imovina mnogih Nemaca bila je konfiskovana, a deo onih koji su ostali završio je u posleratnim logorima. U kasnijim godinama većina preostalih Nemaca iselila se u Austriju, Nemačku i druge zemlje.
Time je gotovo nestala jedna zajednica koja je tokom prethodna dva veka bila veoma važan deo stanovništva Banata, Bačke i Srema.
Na njihova imanja i u mnoga druga vojvođanska naselja posle 1945. dolaze kolonisti iz drugih delova Jugoslavije.
Posebno mnogo ljudi doseljava se iz Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Crne Gore i siromašnijih krajeva Srbije.
Nastaju čitave nove zajednice.
Porodica koja je pre rata živela na Kordunu, u Lici, Hercegovini ili Crnoj Gori odjednom dobija kuću i zemlju u Bačkoj ili Banatu.
Time srpsko stanovništvo postaje izrazitija većina u pokrajini.
Ali multietnički karakter nije nestao.
Mađari ostaju najveća nacionalna manjina, naročito na severu Bačke i severu Banata.
Slovaci čuvaju snažne zajednice u mestima poput Bačkog Petrovca, Kovačice i Stare Pazove.
Rumuni ostaju prisutni u Banatu.
Rusini imaju jedno od svojih najvažnijih kulturnih središta u Ruskom Krsturu.
Hrvati i Bunjevci ostaju posebno značajni u severnoj Bačkoj i Sremu.
Tu su i Romi, Crnogorci, Makedonci, Ukrajinci i brojne manje zajednice.
Socijalistički period donosi ubrzanu industrijalizaciju i urbanizaciju.
Novi Sad ubrzano raste.
Ljudi iz sela prelaze u gradove.
Grade se fabrike, novi stambeni blokovi, putevi i škole.
Vojvodina ostaje poljoprivredno jezgro, ali više nije samo poljoprivredni region.
Njen politički položaj menjao se zajedno sa jugoslovenskim ustavima.
Ustavom iz 1974. Vojvodina dobija veoma široku autonomiju u okviru Socijalističke Republike Srbije i sopstvene institucije sa značajnim ovlašćenjima.
Krajem osamdesetih i početkom devedesetih stepen te autonomije bitno je smanjen.
Raspad Jugoslavije ponovo pokreće stanovništvo.
Tokom ratova devedesetih u Vojvodinu stižu desetine hiljada izbeglica, prvenstveno Srba iz Hrvatske i Bosne i Hercegovine, a kasnije i raseljenih sa Kosova.
Istovremeno deo stanovništva odlazi.
Neki pripadnici nacionalnih manjina iseljavaju se prema matičnim državama ili zapadnoj Evropi, dok ekonomske migracije zahvataju praktično sve zajednice.
Tako je čak i kraj 20. veka ponovio obrazac koji na ovom prostoru traje hiljadama godina:
novi ljudi dolaze, drugi odlaze, a Vojvodina se menja.
Prema popisu iz 2022. godine, na području Vojvodine živi oko 1,74 miliona stanovnika.
Srbi predstavljaju veliku većinu, ali pokrajina i dalje ima jednu od najsloženijih etničkih slika u Srbiji.
Mađari su najbrojnija manjinska zajednica, a značajne istorijske zajednice čine i Slovaci, Hrvati, Bunjevci, Rumuni, Rusini, Romi i drugi.
U pokrajinskoj administraciji u službenoj upotrebi nalazi se šest jezika: srpski, mađarski, slovački, rumunski, rusinski i hrvatski.
Ali možda je još zanimljivije ono što se ne može videti u popisu.
Vojvođanski gradovi, sela, kuhinja, prezimena, arhitektura i običaji čuvaju tragove ljudi kojih danas gotovo da više nema.
Barokne katoličke crkve podsećaju na Habsburšku monarhiju.
Pravoslavni manastiri Fruške gore na srpsku duhovnu i kulturnu tradiciju.
Sinagoge podsećaju na nekadašnje jevrejske zajednice.
Planski građena sela Banata nose trag habzburških kolonizacija.
Nemačke kuće, slovačke evangelističke crkve, rusinske parohije, mađarska secesija Subotice, rumunske crkve Banata i bunjevačka kultura Bačke deo su istog istorijskog pejzaža.
A ispod svega toga nalaze se još stariji slojevi.
Rimski Sirmijum.
Keltski grobovi.
Sarmatska naselja.
Neolitska keramika.
Kameni alat ljudi koji su na Petrovaradinskoj steni posmatrali Dunav desetinama hiljada godina pre nego što su postojale Srbija, Mađarska, Austrija ili bilo koja savremena država.
Zato je teško govoriti o jednom „prastanovniku“ Vojvodine.
Ako se istorija posmatra dovoljno duboko, gotovo svi su nekada bili doseljenici.
I gotovo svi su nešto ostavili.
Današnja Vojvodina nije nastala u jednom trenutku, niti ju je oblikovao jedan narod.
Nastajala je sloj po sloj — od paleolitskih lovaca, preko neolitskih zemljoradnika, Kelta, Sarmata i Rimljana, preko Germana, Huna, Avara, Slovena i Mađara, do srednjovekovnih Srba, osmanskih podanika, habzburških graničara, kolonista iz cele srednje Evrope i jugoslovenskih doseljenika 20. veka.
Upravo zbog toga njena istorija nije samo istorija granica.
To je istorija ljudi koji su prelazili te granice.
Dunav, Tisa i Sava ostajali su uglavnom na svojim mestima.
Carstva oko njih nisu.
Menjala su se imena gradova, jezici uprave, zastave, vere vladara i državne granice.
Ali ravnica je iznova prihvatala nove stanovnike.
Možda je zato najbolji način da se razume Vojvodina upravo ovaj: ne kao prostor jednog neprekinutog porekla, već kao jednu od najvećih evropskih raskrsnica na kojoj su se tokom hiljada godina taložili ljudi, kulture i sećanja.
Njena posebnost nije u tome što je kroz istoriju ostala ista.
Njena posebnost je upravo u tome što se neprestano menjala — a ipak zadržala prepoznatljiv karakter prostora između Dunava, Tise, Save i panonskog horizonta.
Mr. D. Tovarišić
