Zemlja koja je ostala veća od svojih granica

Postoje krajevi čije se granice mogu nacrtati na karti.

I postoje krajevi koji žive u istorijskom pamćenju naroda.

Stara Hercegovina pripada upravo ovoj drugoj grupi.

Ona nije samo geografski pojam.

Nije ni administrativna jedinica.

To je istorijska oblast koja je vekovima predstavljala mesto susreta različitih naroda, vera, država i velikih carstava. Njeni planinski prevoji, duboki kanjoni, kamena polja i srednjovekovni manastiri svedoci su burne prošlosti u kojoj gotovo da nije bilo veka bez ratova, seoba ili velikih istorijskih promena.

Ovde su prolazile rimske legije.

Ovde su se uzdizali srednjovekovni srpski vladari.

Ovde su Osmanlije gradile svoje utvrde.

Ovde su se dizali ustanci koji su menjali političku kartu Balkana.

Ali uprkos svim promenama, jedno je ostalo isto.

Narod je vekovima čuvao svest da pripada zemlji koju istorija nije uspela da izbriše.

Zbog toga naziv Stara Hercegovina i danas izaziva posebno poštovanje.

On predstavlja mnogo više od geografije.

Predstavlja istorijsko sećanje.

Predstavlja identitet.

Predstavlja priču o istrajnosti.

Šta je zapravo Stara Hercegovina?

Kada se danas pomene Hercegovina, većina ljudi pomisli na južni deo Bosne i Hercegovine sa gradovima poput Mostara, Trebinja, Ljubinja, Stoca ili Čapljine.

Međutim, istorijska Hercegovina bila je znatno veća.

Pojam Stara Hercegovina odnosi se na područja koja su vekovima pripadala Hercegovini, ali su tokom burnih političkih promena u XIX i XX veku ušla u sastav drugih država ili administrativnih oblasti.

Zbog toga danas delovi Stare Hercegovine pripadaju:

• Crnoj Gori,
• Srbiji (u užem istorijskom smislu kroz pojedine istorijske veze i oblasti koje su gravitirale Hercegovini),
• Bosni i Hercegovini.

Najčešće se pod Starom Hercegovinom podrazumevaju oblasti oko:

• Nikšića,
• Plužina,
• Šavnika,
• Pljevalja,
• Žabljaka,
• Foče,
• Gacka,
• Bileće,
• Nevesinja,
• Kalinovika,
• Čajniča,
• Pive,
• Drobnjaka,
• Golije,
• Rudina,
• kao i brojnih manjih istorijskih župa koje su vekovima činile jedinstven kulturni prostor.

Važno je naglasiti da granice Stare Hercegovine nikada nisu bile potpuno nepromenljive.

One su se menjale zajedno sa državama kojima je oblast pripadala.

Ali istorijsko ime ostalo je da živi.

Zemlja između Jadrana i visokih planina

Geografija je odredila sudbinu Hercegovine.

Retko koja oblast Balkana ima toliko raznovrstan reljef.

Na jugu se prostiru mediteranski krajevi.

Dalje prema severu teren postaje sve suroviji.

Krš.

Visoke planine.

Duboki kanjoni.

Reke koje su usekle jedne od najlepših klisura Evrope.

Tara.

Piva.

Ćehotina.

Neretva.

Drina.

Komunikacija između pojedinih oblasti vekovima nije bila jednostavna.

Upravo zato su mnoga sela razvijala snažan osećaj samostalnosti.

Porodične zadruge bile su velike.

Plemena dobro organizovana.

Lokalni običaji pažljivo čuvani.

Ovakva geografija pogodovala je i razvoju slobodarskog duha.

Osvajač je mogao zauzeti grad.

Ali planine je bilo mnogo teže potpuno pokoriti.

Zbog toga su upravo u ovim krajevima često nalazili utočište ustanici, hajduci i ljudi koji nisu želeli da prihvate novu vlast.

Kamen koji je hranio ljude

Na prvi pogled Hercegovina deluje surovo.

Kamena polja.

Malo obradive zemlje.

Duga leta.

Hladne zime u planinskim oblastima.

Ali upravo je taj kamen oblikovao karakter stanovništva.

Ljudi su vekovima morali da budu uporni.

Svaki pedalj zemlje obrađivan je velikim trudom.

Suhozidi su građeni ručno.

Vinogradi podizani na mestima gde je to izgledalo gotovo nemoguće.

Stoka je izvođena na planinske pašnjake.

Voda se čuvala kao najveće blago.

Takvi uslovi razvili su osobine koje putopisci često opisuju kada govore o Hercegovcima:

izdržljivost,

samostalnost,

gostoprimstvo,

odanost porodici,

i izrazitu spremnost da se brani sloboda.

Naravno, ovakvi opisi predstavljaju kulturne obrasce koji su se razvijali kroz vekove i ne mogu se primeniti na svakog pojedinca, ali su duboko prisutni u istorijskim izvorima i narodnoj tradiciji.

Odakle potiče ime Hercegovina?

Jedno od najčešćih pitanja jeste kako je ova oblast dobila ime.

Odgovor vodi u XV vek.

Do tada se ovaj prostor u izvorima uglavnom nazivao Hum ili Humska zemlja.

Naziv Hum javlja se još u ranom srednjem veku.

Tek sredinom XV veka dolazi do velike promene.

Moćni velikaš Stefan Vukčić Kosača odlučuje da uz svoju titulu doda naziv herceg, što predstavlja slovenski oblik nemačke reči Herzog – vojvoda.

Njegova puna titula glasila je:

„Herceg od Svetoga Save“

Bila je to politička poruka.

Stefan Vukčić želeo je da naglasi svoju samostalnost i moć u odnosu na okolne vladare.

Njegove zemlje ubrzo su u dokumentima počele da se nazivaju Hercegovom zemljom.

Kasnije je naziv skraćen u Hercegovina.

Tako je ime jednog čoveka postalo ime čitave istorijske oblasti.

Malo je primera u evropskoj istoriji gde je naziv jedne pokrajine nastao upravo na taj način.

Pre nego što je nastala Hercegovina

Istorija ovog prostora mnogo je starija od srednjeg veka.

Arheološki nalazi pokazuju da su ljudi ovde živeli još u praistoriji.

Pećine, kamene alatke i ostaci naselja svedoče o hiljadama godina ljudskog prisustva.

Kasnije dolaze ilirska plemena.

Među njima posebno mesto zauzimaju Ardijejci i druga plemena koja su naseljavala područja istočne obale Jadrana i unutrašnjosti Balkana.

Bili su vešti ratnici.

Poznavali su planinske prevoje.

Kontrolisali trgovačke puteve.

Njihovi gradovi bili su utvrđeni kamenim bedemima čiji se ostaci i danas mogu pronaći na pojedinim lokalitetima.

Njihov svet promeniće dolazak jedne od najvećih sila antičkog doba.

Rima.

Rimske legije nisu donosile samo vojnu moć.

Donosile su novu administraciju.

Nove puteve.

Gradove.

Mostove.

Zakone.

Latinski jezik.

I potpuno drugačiji način organizacije života.

Upravo će rimski period ostaviti dubok trag na prostoru Stare Hercegovine.

Mnogi putevi kojima se i danas prolazi prate pravce nekadašnjih rimskih komunikacija.

Ostaci vila, utvrđenja, mostova i nadgrobnih spomenika i danas podsećaju na vreme kada je ovaj kraj bio sastavni deo jedne od najvećih imperija u istoriji čovečanstva.

Ali ni Rimsko carstvo nije bilo večno.

Njegov pad označiće početak nove epohe.

Epohe u kojoj će na ove prostore stići narodi koji će trajno promeniti istoriju Balkana.

Među njima bili su i Sloveni.

Njihov dolazak predstavljaće početak potpuno novog poglavlja u istoriji Stare Hercegovine.

Između kasne antike i srednjeg veka – rađanje nove epohe

Pad Zapadnog rimskog carstva u V veku nije označio kraj života na prostoru današnje Stare Hercegovine.

Naprotiv.

Život se nastavio, ali u potpuno drugačijim okolnostima.

Veliki trgovački putevi postali su manje bezbedni.

Rimska uprava postepeno je nestajala.

Pojedini gradovi izgubili su nekadašnji značaj.

Stanovništvo se sve više oslanjalo na utvrđena naselja i prirodno zaštićene planinske oblasti.

To je bio dug istorijski proces koji nije trajao godinama, već vekovima.

U tom razdoblju Balkan postaje prostor velikih političkih i kulturnih promena.

Vizantijsko carstvo pokušavalo je da obnovi rimsku vlast.

Različite vojne skupine prolazile su ovim područjem.

Lokalno stanovništvo prilagođavalo se novim okolnostima.

Istoričari i danas raspravljaju o pojedinim aspektima ovog perioda, jer su pisani izvori malobrojni, a arheološka istraživanja često otvaraju nova pitanja umesto da daju konačne odgovore.

Ono što je nesporno jeste da se između VI i IX veka na prostoru današnje Stare Hercegovine postepeno oblikuju nove političke zajednice i društveni odnosi koji će obeležiti čitav srednji vek.

Hrišćanstvo kao temelj novog društva

Jedna od najvažnijih promena tog vremena bilo je učvršćivanje hrišćanstva.

Njegovi koreni na ovim prostorima sežu još u doba Rimskog carstva.

Već u kasnoj antici postojale su episkopije, crkve i organizovane hrišćanske zajednice.

Tokom narednih vekova, uprkos političkim promenama, hrišćanstvo ostaje jedna od najvažnijih sila koja povezuje stanovništvo.

Grade se nove bogomolje.

Obnavljaju stare.

Razvijaju se crkvene organizacije.

Šire se monaške zajednice.

Crkva postaje mnogo više od mesta bogosluženja.

Ona postaje čuvar pismenosti, prava, običaja i kolektivnog pamćenja.

Upravo će iz tog duhovnog temelja kasnije izrasti neki od najznačajnijih manastira srpskog srednjeg veka.

Hum – ime koje je prethodilo Hercegovini

Mnogo pre nego što će nastati naziv Hercegovina, u istorijskim izvorima javlja se ime Hum ili Humska zemlja.

Ovaj naziv sreće se u vizantijskim, latinskim i domaćim srednjovekovnim dokumentima.

Hum nije bio samo geografski pojam.

Predstavljao je političku oblast sa sopstvenim velikašima, župama i utvrđenjima.

Njegov položaj bio je izuzetno važan.

Na zapadu je bio povezan sa jadranskim gradovima.

Na istoku sa unutrašnjošću Balkana.

Na severu sa Bosnom.

Na jugu sa Zetom i primorjem.

Zbog takvog položaja Hum je vekovima bio prostor na kome su se ukrštali trgovački putevi, kulturni uticaji i politički interesi.

Ko je kontrolisao Hum, imao je značajnu prednost u upravljanju velikim delom jugozapadnog Balkana.

Župe – srce srednjovekovne organizacije

Pre nastanka snažnih srednjovekovnih država, osnovu društvene organizacije činile su župe.

Župa nije bila samo teritorijalna jedinica.

Ona je predstavljala zajednicu ljudi povezanih privredom, običajima i zajedničkom upravom.

Na prostoru Stare Hercegovine nalazile su se brojne istorijske župe.

Njihova imena sačuvana su u srednjovekovnim poveljama, crkvenim dokumentima i kasnijim istorijskim izvorima.

Mnoge od njih ostavile su trag u današnjim geografskim nazivima.

Župani su upravljali lokalnim poslovima.

Brinuli o odbrani.

Rešavali sporove.

Prikupljali dažbine.

Predstavljali vezu između lokalnog stanovništva i viših vlasti.

Takva organizacija pokazala se izuzetno otpornom.

Neki njeni elementi opstajali su vekovima, čak i kada su se menjale države i vladari.

Planinske tvrđave koje su čuvale puteve

Reljef Stare Hercegovine određivao je i način odbrane.

Umesto velikih ravničarskih gradova, ovde su podizane utvrde na teško pristupačnim uzvišenjima.

Sa njihovih zidina moglo se kontrolisati kretanje kroz doline i planinske prevoje.

Mnoge tvrđave nastale su na temeljima starijih rimskih ili kasnoantičkih utvrđenja.

Njihovi graditelji koristili su prirodne litice kao deo odbrambenog sistema.

Neprijatelj je često morao da savlada gotovo neprohodne stene pre nego što bi uopšte stigao do zidina.

Ostaci brojnih takvih utvrđenja i danas se mogu videti širom Stare Hercegovine.

Iako su mnoge pretvorene u ruševine, njihov položaj jasno pokazuje koliko je pažljivo birano mesto za odbranu.

Trgovina između mora i unutrašnjosti

Iako je planinski krajolik često stvarao utisak izolovanosti, Stara Hercegovina nikada nije bila odsečena od sveta.

Naprotiv.

Kroz njene doline prolazili su važni trgovački putevi.

Karavani su povezivali jadranske gradove sa unutrašnjošću Balkana.

Iz primorja su stizali so, tkanine, vino, začini i luksuzna roba.

Iz unutrašnjosti su iznošeni stoka, koža, vosak, med, drvo i rude.

Takva razmena omogućila je razvoj pojedinih trgovačkih naselja koja će kasnije prerasti u značajne srednjovekovne centre.

Trgovina je donosila ne samo robu.

Donosila je ideje.

Nove tehnike.

Različite umetničke uticaje.

Nove oblike gradnje.

I upravo zahvaljujući tom položaju između Jadrana i balkanske unutrašnjosti, Hum će postati jedna od najznačajnijih oblasti srednjovekovne države koja se ubrzano razvijala na istoku.

To je bila država Nemanjića.

Sa njenim usponom započinje jedno od najslavnijih poglavlja u istoriji Stare Hercegovine.

U narednim vekovima ovaj prostor neće biti samo pogranična oblast.

Postaće jedan od duhovnih, privrednih i političkih stubova srednjovekovne srpske države.

A upravo tada nastaju manastiri, gradovi i zadužbine koje će vekovima kasnije postati simboli istorije i kulture čitavog regiona.

Zlatno doba Huma – kada je Stara Hercegovina postala jedan od stubova srednjovekovne srpske države

Krajem XII veka politička karta Balkana počinje ubrzano da se menja.

Na prostoru koji će kasnije biti poznat kao Stara Hercegovina razvija se oblast koja u srednjovekovnim izvorima nosi ime Hum ili Humska zemlja.

Njegov značaj više nije bio samo geografski.

Hum postaje jedna od najvažnijih oblasti države kojom upravlja dinastija Nemanjića.

Njegov položaj između unutrašnjosti Balkana i jadranske obale davao mu je strateški značaj kakav je malo koja oblast tada imala.

Ko je upravljao Humom, mogao je da nadzire trgovačke puteve, održava veze sa Dubrovnikom i primorskim gradovima i kontroliše važne planinske prolaze.

Zbog toga su srednjovekovni vladari ovoj oblasti pridavali poseban značaj.

Stefan Nemanja i učvršćivanje države

Ime Stefana Nemanje neraskidivo je povezano sa stvaranjem snažne srednjovekovne srpske države.

Tokom njegove vladavine krajem XII veka dolazi do postepenog objedinjavanja velikog broja oblasti koje su do tada često bile pod različitim političkim uticajima.

Hum u tom procesu zauzima posebno mesto.

Njegova vlast nad ovim prostorom nije značila samo teritorijalno proširenje.

Ona je omogućila sigurnije veze sa primorjem i jačanje privrede.

Istovremeno započinje intenzivniji razvoj crkvenih ustanova, utvrđenih gradova i trgovačkih centara.

Nemanja je dobro razumeo da se država ne može održati isključivo vojnom snagom.

Bila joj je potrebna organizovana uprava.

Razvijena privreda.

Jaka crkva.

Obrazovani ljudi.

Upravo će na prostoru Huma sva četiri elementa početi da se razvijaju gotovo istovremeno.

Sveti Sava i duhovno oblikovanje Huma

Ako je Stefan Nemanja postavio političke temelje države, njegov sin Rastko, kasnije poznat kao Sveti Sava, postavio je njene duhovne temelje.

Nakon sticanja autokefalnosti Srpske crkve 1219. godine uređena je mreža episkopija koje su obuhvatale i Hum.

Time ovaj prostor dobija snažniju crkvenu organizaciju.

Podižu se i obnavljaju hramovi.

Razvijaju se manastirske zajednice.

Šire se pismenost i književnost.

Crkva postaje mesto gde se ne uči samo vera.

Ovde se prepisuju knjige.

Čuvaju povelje.

Obučavaju budući sveštenici.

Razvija pravna praksa.

Neguje umetnost.

Na taj način Hum postaje jedan od važnih kulturnih centara srednjovekovne Srbije.

Trgovina koja je povezivala planine i more

Jedan od najvećih izvora bogatstva Huma bila je trgovina.

Karavanski putevi koji su vodili prema Dubrovniku bili su među najprometnijim saobraćajnicama tog vremena.

Dubrovački trgovci dolazili su duboko u unutrašnjost Balkana.

Kupovali su vosak.

Kožu.

Vunu.

Drvo.

Med.

Stoku.

Metale.

Sa druge strane donosili su luksuznu robu koja je stizala iz Italije, Vizantije i sa istočnog Mediterana.

Fine tkanine.

Začine.

Nakit.

Staklene predmete.

Oružje.

Vino.

Ovakva razmena nije donosila samo novac.

Donosila je nove ideje.

Nove zanate.

Nove građevinske tehnike.

Umetničke uticaje.

Hum se tako razvijao kao prostor u kojem su se susretali istočni i zapadni kulturni krug.

Gradovi koji su čuvali državu

Srednjovekovni Hum nije bio zemlja velikih ravničarskih gradova.

Njegovu snagu činile su tvrđave podignute na prirodno zaštićenim položajima.

Sa njihovih bedema moglo se nadzirati kretanje trgovačkih karavana i vojnih odreda.

Utvrđeni gradovi bili su sedišta lokalnih vlastelina.

U njima su boravile vojne posade.

Čuvale su se zalihe hrane.

Nalazile su se radionice zanatlija.

U miru su predstavljali upravne centre.

U ratu postajali su poslednja linija odbrane.

Mnogi od tih gradova danas postoje samo kao ruševine.

Ali njihovi ostaci i dalje svedoče o vremenu kada je svaki planinski vrh mogao imati presudan značaj za odbranu čitave oblasti.

Svakodnevni život u srednjovekovnom Humu

Kako je izgledao običan dan stanovnika Huma pre sedam ili osam vekova?

Većina ljudi živela je od poljoprivrede i stočarstva.

Obrađivane su manje plodne površine između kamenitih uzvišenja.

Na višim planinama leti su napasana velika stada ovaca i koza.

Porodice su bile brojne.

Zadruge predstavljale osnovu društvenog života.

Kuće su građene od kamena i drveta.

Krovovi pokrivani kamenom pločom ili drvenom šindrom, u zavisnosti od kraja.

Hranu su činili hleb od različitih žitarica, sir, mlečni proizvodi, med, sušeno meso, riba iz planinskih reka i povrće koje je uspevalo na skromnim njivama.

Vino je imalo značajno mesto u oblastima pogodnim za vinogradarstvo.

Odelo je uglavnom izrađivano od domaće vune i lana.

Žene su bile vešte tkalje i vezilje.

Muškarci su izrađivali oruđe, održavali kuće i brinuli o stoci.

Veliki deo života odvijao se u skladu sa godišnjim dobima.

Setva.

Košenje.

Žetva.

Berba.

Zimovanje stoke.

Sve je bilo pažljivo usklađeno sa prirodom.

Vlastela – između mača i povelje

Hum nije bio samo zemlja seljaka.

Ovde su živeli i moćni vlastelini koji su upravljali velikim posedima.

Njihova moć nije počivala isključivo na vojnoj snazi.

Morali su da održavaju puteve.

Štite trgovinu.

Prikupljaju dažbine.

Pomažu izgradnju crkava i manastira.

Učestvuju u državnim saborima.

Njihovi dvorovi bili su mesta gde su se susretali diplomate, trgovci i crkveni velikodostojnici.

Pojedine porodice stekle su veliki ugled i ostavile dubok trag u istoriji ovog prostora.

Upravo će iz jedne od njih, nešto kasnije, izrasti čovek čije će ime zauvek promeniti naziv čitave oblasti.

To će biti Stefan Vukčić Kosača.

Ali pre nego što će njegova titula „hercega“ postati ime zemlje, Hum će doživeti još jedan vek privrednog, kulturnog i političkog uspona.

Manastiri – srce Huma

Ni jedan deo srednjovekovnog Huma nije imao toliki značaj kao njegove manastirske zadužbine.

One nisu bile samo mesta molitve.

U njihovim skriptorijumima prepisivane su knjige.

U bibliotekama su čuvani rukopisi.

U riznicama povelje.

U radionicama su nastajale ikone, freske i bogoslužbeni predmeti.

Monasi su obrađivali zemlju.

Lečili bolesne.

Podučavali mlade.

Primali putnike.

Pomagali siromašne.

Zahvaljujući njima, kulturni život Huma bio je mnogo bogatiji nego što bi se moglo zaključiti samo na osnovu njegove planinske geografije.

Njihova zvona nisu označavala samo vreme molitve.

Ona su predstavljala ritam života čitavih oblasti.

Vreme blagostanja koje neće dugo trajati

Tokom XIII i prve polovine XIV veka Hum je doživeo jedan od svojih istorijskih vrhunaca.

Trgovina je cvetala.

Gradili su se manastiri.

Razvijali zanati.

Jačale trgovačke veze.

Rastao broj stanovnika.

Ali istorija Balkana retko je dopuštala dug period mira.

Krajem XIV veka političke prilike počinju da se menjaju.

Slabljenje centralne vlasti nakon smrti cara Dušana otvara prostor za jačanje velikih oblasnih gospodara.

Među njima će se posebno izdvojiti jedna porodica.

Kosače.

Njihov uspon neće promeniti samo istoriju Huma.

Promeniće i njegovo ime.

A upravo tada počinje novo poglavlje iz kojeg će nastati naziv koji i danas nosi čitava oblast – Hercegovina.

Herceg Stefan Vukčić Kosača – čovek čije je ime postalo ime jedne zemlje

Istorija retko pamti ljude čije ime nadživi njihove potomke.

Još ređe pamti one po kojima čitava jedna oblast dobije ime.

U evropskoj istoriji takvi primeri su izuzetno retki.

Jedan od njih nalazi se upravo na prostoru Stare Hercegovine.

To je priča o Stefanu Vukčiću Kosači, jednom od najmoćnijih velikaša Balkana u XV veku.

Njegova politička moć bila je tolika da su savremenici sa pažnjom pratili svaki njegov potez.

Pregovarao je sa kraljevima.

Sklapao saveze.

Vodio ratove.

Menjao političke partnere kada je smatrao da to nalažu interesi njegove zemlje.

Njegova vlast prostirala se na ogromnom prostoru koji je povezivao unutrašnjost Balkana sa Jadranskim morem.

Ali ono po čemu će zauvek ostati upamćen nije nijedna bitka.

Već jedna titula.

Porodica Kosača – uspon jedne velikaške kuće

Porodica Kosača pojavljuje se među najuticajnijim vlastelinskim rodovima kasnog srednjeg veka.

Njeni članovi postepeno proširuju svoje posede koristeći složene političke prilike koje su nastale slabljenjem centralne vlasti nakon smrti cara Dušana i promenama u susednim državama.

Do prve polovine XV veka Kosače postaju jedna od najmoćnijih porodica jugoistočne Evrope.

Njihove zemlje obuhvatale su prostrane oblasti Huma, Podrinja, dela današnje Crne Gore i primorskog zaleđa.

Takav položaj donosio je veliko bogatstvo.

Ali i stalne izazove.

Na zapadu je bio Dubrovnik.

Na jugu Mletačka republika.

Na severu Bosansko kraljevstvo.

Na istoku Srpska despotovina.

Sve snažnije Osmansko carstvo približavalo se Balkanu.

U takvim okolnostima svaki politički potez morao je biti pažljivo promišljen.

Vladar između velikih sila

Stefan Vukčić Kosača nije vladao u mirnom vremenu.

Naprotiv.

Njegov život obeležile su neprekidne političke promene.

Ponekad je sarađivao sa bosanskim kraljem.

Ponekad je bio njegov protivnik.

Održavao je veze sa Dubrovčanima, čiji su trgovci bili neophodni za razvoj privrede.

Pregovarao je sa Mletačkom republikom.

Istovremeno je morao da prati sve veći uticaj Osmanlija, koji su iz godine u godinu širili svoju vlast na Balkanu.

Iz današnje perspektive lako je postaviti pitanje zašto nije izabrao samo jednu stranu.

Ali srednjovekovna politika retko je bila tako jednostavna.

Velikaši tog vremena nastojali su pre svega da očuvaju svoje zemlje i stanovništvo.

Savezi su se menjali.

Pregovori su trajali godinama.

Mir je često bio samo kratka pauza između dva sukoba.

Herceg od Svetoga Save

Godine 1448. Stefan Vukčić Kosača donosi odluku koja će ga zauvek upisati u istoriju.

Uzima titulu:

„Herceg od Svetoga Save“

Reč herceg potiče od nemačkog izraza Herzog, koji označava vojvodu ili kneza visokog ranga.

Nije poznato da je ovaj izbor bio slučajan.

Naprotiv.

Većina istoričara smatra da je njime želeo da dodatno istakne svoju samostalnost i politički autoritet.

Pozivanje na Svetog Savu takođe nije bilo bez značenja.

Kult prvog srpskog arhiepiskopa imao je izuzetnu duhovnu i političku težinu.

Titula je jasno pokazivala ambiciju njenog nosioca da bude ravnopravan najvećim vladarima svog vremena.

Nedugo zatim, u dubrovačkim, mletačkim i drugim evropskim dokumentima njegove zemlje počinju da se nazivaju Hercegovom zemljom (terra Herzogi).

Vremenom se ustalio naziv Hercegovina.

Tako je ime jednog vladara postalo trajni naziv čitave istorijske oblasti.

Blagaj – jedna od prestonica Kosača

Među brojnim utvrđenim gradovima posebno mesto zauzima Blagaj.

Smešten iznad izvora reke Bune, predstavljao je jednu od najvažnijih rezidencija Kosača.

Njegov položaj nije izabran slučajno.

Sa visokih litica moglo se kontrolisati široko područje.

Istovremeno, blizina važnih puteva omogućavala je razvoj trgovine.

Na dvoru Stefana Vukčića boravili su diplomate.

Trgovci.

Crkveni velikodostojnici.

Izaslanici susednih država.

Tu su vođeni pregovori koji su često odlučivali o sudbini čitavih oblasti.

Dubrovnik – saveznik, trgovac i pregovarač

Malo koji grad imao je toliko razvijene odnose sa Humom i Hercegovinom kao Dubrovnik.

Dubrovačka Republika bila je pomorska sila, ali je njen ekonomski uspeh u velikoj meri zavisio od trgovine sa balkanskim zaleđem.

Karavani su gotovo neprekidno prolazili kroz zemlje kojima je upravljao Stefan Vukčić Kosača.

Prevozili su so.

Srebro.

Olovo.

Vosak.

Kožu.

Vunu.

Vino.

Luksuznu robu iz Italije i sa Levanta.

Između Dubrovnika i Kosača povremeno je dolazilo do sporova.

Ali mnogo češće prevladavali su pregovori.

Obe strane dobro su razumele koliko su jedna drugoj potrebne.

Senka Osmanskog carstva

Dok su balkanski velikaši rešavali međusobne sporove, na istoku je rasla sila koja će promeniti istoriju čitavog regiona.

Osmansko carstvo.

Posle pada Carigrada 1453. godine postalo je jasno da više ništa neće biti isto.

Njegova vojska bila je dobro organizovana.

Administracija efikasna.

Ekonomska moć ogromna.

Stefan Vukčić Kosača pokušavao je da između velikih sila pronađe prostor za očuvanje svoje zemlje.

Povremeno je pregovarao.

Povremeno pružao otpor.

Povremeno tražio podršku zapadnih država.

Ali istorijski tok događaja postajao je sve teže zaustavljiv.

Kraj jedne epohe

Smrt Stefana Vukčića Kosače 1466. godine označila je kraj jednog važnog razdoblja.

Njegovi naslednici više nisu mogli da očuvaju političku snagu koju je on izgradio.

Već narednih godina Osmansko carstvo postupno preuzima kontrolu nad najvećim delom Hercegovine.

Nestaju stare državne granice.

Menja se uprava.

Dolaze novi zakoni.

Počinje novo istorijsko poglavlje koje će trajati gotovo četiri veka.

Ali jedno se nije promenilo.

Ime Hercegovina ostalo je da živi.

Preživelo je srednjovekovne države.

Osmansko carstvo.

Austrougarsku.

Jugoslaviju.

I opstalo sve do današnjih dana.

Nasleđe koje traje više od pet vekova

Danas se o Stefanu Vukčiću Kosači govori iz različitih istorijskih perspektiva.

Različite nacionalne istoriografije naglašavaju pojedine aspekte njegovog života i političke uloge.

Međutim, oko jedne činjenice postoji saglasnost.

Njegov istorijski značaj prevazilazi granice jedne države ili jednog naroda.

Bio je jedan od najuticajnijih velikaša jugoistočne Evrope XV veka.

Njegove odluke oblikovale su političku istoriju regiona.

A titula koju je poneo postala je ime zemlje koje traje više od pet stotina godina.

Malo koji vladar može da ostavi tako trajan trag.

Ali dok je Hercegovina dobila novo ime, pred njom su bili možda i najteži vekovi njene istorije.

Dolazak osmanske vlasti doneće duboke promene u društvu, privredi, veri i svakodnevnom životu.

Istovremeno, upravo u tim vekovima rodiće se legende, ustanici i junaci zbog kojih će Stara Hercegovina steći glas jedne od najslobodarskijih oblasti Balkana.

I upravo ta priča počinje u narednom poglavlju.

Stara Hercegovina pod Osmanlijama – između opstanka, otpora i očuvanja identiteta

Godina 1465. označila je početak jedne nove epohe za najveći deo Hercegovine.

Nekoliko godina kasnije osmanska vlast učvrstila se na prostoru kojim su vekovima upravljali domaći velikaši.

Za stanovništvo to nije značilo samo promenu vladara.

Menjao se čitav sistem života.

Nova administracija.

Novi porezi.

Nova vojna organizacija.

Novi zakoni.

Ali, kao i mnogo puta u istoriji Balkana, promena vlasti nije značila da je preko noći nestalo sve ono što je postojalo ranije.

Naprotiv.

Staro i novo dugo su živeli jedno pored drugog.

Upravo će taj spoj oblikovati istoriju Stare Hercegovine tokom naredna gotovo četiri stoleća.

Osmanska uprava – novo uređenje zemlje

Osmansko carstvo bilo je jedna od najsnažnijih i najbolje organizovanih država svog vremena.

Njegova uprava nije počivala isključivo na vojnoj sili.

Naprotiv.

Nakon osvajanja sledila je detaljna administrativna organizacija.

Zemlja je popisivana.

Naselja evidentirana.

Stanovništvo upisivano.

Utvrđivani su poreski prihodi.

Formirani su sandžaci i nahije.

Upravo zahvaljujući tim popisima, poznatim kao defteri, današnji istoričari mogu da rekonstruišu mnoge pojedinosti o životu u Hercegovini tokom XV i XVI veka.

Iz njih saznajemo koliko je bilo sela.

Koliko domaćinstava.

Koje kulture su se gajile.

Koliki su bili porezi.

Čime su se ljudi bavili.

To su među najvrednijim istorijskim izvorima za proučavanje ovog perioda.

Svakodnevni život običnog čoveka

Za većinu stanovništva najveći deo života odvijao se daleko od velikih političkih događaja.

Ljudi su obrađivali zemlju.

Čuvali stoku.

Gradili kuće.

Podizali porodice.

Brinuli o letini.

Išli na vašare.

Bez obzira na promenu vlasti, ritam života i dalje su određivala godišnja doba.

Prolećna setva.

Letnja ispaša.

Jesenja berba.

Zimski mir.

Ali postojala je i nova stvarnost.

Stanovništvo je bilo obavezno da plaća različite dažbine u skladu sa tadašnjim zakonima i društvenim statusom.

Visina i vrsta obaveza razlikovale su se tokom vremena i od oblasti do oblasti.

Poreska opterećenja često su predstavljala veliki teret, posebno u godinama suše ili ratova.

Upravo su ekonomske teškoće, uz političke okolnosti, bile jedan od razloga kasnijih buna i ustanaka.

Gradovi koji menjaju izgled

Tokom osmanskog perioda razvijaju se brojna gradska naselja.

Podižu se mostovi.

Hanovi.

Karavan-saraji.

Česme.

Hamami.

Trgovi.

Zanatske radionice.

Na pojedinim mestima nastaju nove čaršije koje postaju trgovački centri čitavog kraja.

Orijentalna arhitektura ostavlja dubok trag.

Istovremeno, u mnogim selima život nastavlja da teče gotovo istim tokom kao i vekovima ranije.

Tako su u Staroj Hercegovini dugo postojala dva sveta.

Gradski.

I planinski.

Jedan otvoren prema velikim trgovačkim putevima.

Drugi okrenut tradicionalnom načinu života.

Manastiri – čuvari duhovnog kontinuiteta

Uprkos promenama vlasti, pravoslavni manastiri nastavili su da igraju izuzetno važnu ulogu.

Njihov značaj nije bio samo verski.

U njima su se i dalje prepisivale knjige.

Čuvale stare povelje.

Negovalo crkveno pevanje.

Podučavali budući sveštenici.

Čuvalo istorijsko pamćenje.

Mnogi manastiri prolazili su kroz teške periode.

Neki su stradali u ratovima.

Drugi su obnavljani zahvaljujući prilozima vernika i ktitora.

Treći su opstajali zahvaljujući upornosti malobrojnih monaških bratstava.

U narodnom sećanju upravo su manastiri ostali mesta gde se čuvala veza sa srednjovekovnom državom.

Oni su podsećali da istorija nije počela dolaskom nove vlasti.

Niti se njome završavala.

Sveti Vasilije Ostroški – duhovni oslonac naroda

Malo je ličnosti koje su ostavile tako dubok trag u istoriji Hercegovine kao Sveti Vasilije Ostroški.

Rođen početkom XVII veka u Popovom polju, svoj život posvetio je monaštvu, duhovnom radu i jačanju pravoslavne zajednice.

Kao episkop zahumsko-hercegovački suočavao se sa brojnim izazovima svog vremena.

Njegovo ime danas je neraskidivo povezano sa manastirom Ostrog, jednim od najposećenijih pravoslavnih svetilišta na Balkanu.

Bez obzira na versku pripadnost, mnogi ljudi vekovima su dolazili na ovo mesto tražeći utehu, nadu ili ozdravljenje.

To svedoči koliko je njegov istorijski i duhovni uticaj prevazišao granice jedne oblasti.

Planina kao saveznik slobode

Geografija je i u osmanskom periodu igrala presudnu ulogu.

Visoke planine.

Duboki kanjoni.

Neprohodne šume.

Teško pristupačni prevoji.

Sve je to otežavalo potpunu kontrolu prostora.

Upravo zbog toga mnogi ljudi, kada bi bežali od progona, poreza ili ratova, utočište su pronalazili u planinskim oblastima.

Tu nastaju zajednice koje čuvaju snažan osećaj samostalnosti.

Iz tih krajeva potekli su brojni hajduci i uskoci.

Istorijski izvori pokazuju da su njihove uloge bile različite.

Neki su zaista predstavljali organizovani otpor osmanskoj vlasti.

Drugi su delovali kao naoružane družine koje su, pored sukoba sa vojskom, povremeno napadale trgovačke karavane ili učestvovale u lokalnim sukobima.

Narodna epika ih je često idealizovala, dok istorijska istraživanja nastoje da prikažu složeniju sliku njihovog delovanja.

Ipak, jedno je sigurno.

U kolektivnom pamćenju Hercegovine oni su postali simbol težnje ka slobodi.

Gusle – hronika koja se nije pisala mastilom

Dok su se u manastirima prepisivale knjige, po hercegovačkim selima istorija se prenosila na drugačiji način.

Pesmom.

Uz zvuke gusala.

Narodni pevači nisu bili samo zabavljači.

Oni su bili čuvari kolektivnog pamćenja.

Pamtili su rodoslove.

Bitke.

Junake.

Seobe.

Velike događaje.

Njihove pesme prenosile su se sa kolena na koleno.

Mnoge od njih zapisane su tek vekovima kasnije.

Zahvaljujući toj usmenoj tradiciji sačuvana su brojna sećanja koja danas predstavljaju važan deo kulturne baštine.

Istovremeno, istoričari naglašavaju da epske pesme treba posmatrati kao dragocen kulturni izvor, ali ih razlikovati od neposrednih istorijskih dokumenata.

Vekovi tihe istrajnosti

Kada se govori o osmanskom periodu, pažnju često privlače ratovi i ustanci.

Ali najveći deo istorije činila je svakodnevica.

Ljudi su gradili kuće.

Podizali decu.

Obnavljali crkve.

Obrađivali vinograde.

Čuvali stada.

Sklapali trgovinske poslove.

Održavali porodične slave.

Prenosili običaje.

Govoreći o tom vremenu, možda je upravo reč istrajnost najtačniji opis.

Jer uprkos brojnim izazovima, stanovništvo Stare Hercegovine uspelo je da sačuva svoj jezik, običaje, porodične tradicije i snažan osećaj pripadnosti svom zavičaju.

Ali kako su prolazili vekovi, nezadovoljstvo je raslo.

Porezi su postajali sve teži.

Ratovi između velikih sila zahvatali su Balkan.

A u planinama Hercegovine polako se rađala ideja da se sloboda više ne može čekati.

Morala se izboriti.

Upravo će iz tog duha nastati niz ustanaka koji će Staru Hercegovinu pretvoriti u jedno od najznačajnijih žarišta otpora na Balkanu.

I među njima će posebno mesto zauzeti jedan događaj koji će odjeknuti širom Evrope.

Nevesinjska puška.

Od Luke Vukalovića do Nevesinjske puške – kako je Stara Hercegovina zapalila iskru koja je promenila Balkan

Ako postoji period u istoriji Stare Hercegovine kada je njen glas odjeknuo daleko izvan Balkana, onda je to XIX vek.

Planinski kraj koji su mnogi evropski putopisci smatrali zabačenim odjednom se našao u središtu pažnje velikih sila.

Beč.

Carigrad.

Sankt Peterburg.

London.

Pariz.

Berlin.

U svim tim prestonicama pažljivo su se čitale vesti koje su stizale iz Hercegovine.

Jer ono što je počelo kao pobuna lokalnog stanovništva ubrzo je preraslo u međunarodnu političku krizu.

A ta kriza promeniće istoriju čitavog jugoistočnog dela Evrope.

XIX vek – vreme velikih promena

Početkom XIX veka Osmansko carstvo više nije bilo sila kakva je nekada predstavljala strah čitavom kontinentu.

Njegova teritorija bila je ogromna.

Ali unutrašnji problemi postajali su sve ozbiljniji.

Finansijske teškoće.

Korupcija.

Borba između centralne vlasti i lokalnih moćnika.

Pritisak evropskih država.

Sve je to slabilo nekada moćnu imperiju.

Istovremeno, među hrišćanskim stanovništvom Balkana jačale su težnje ka većim pravima, lokalnoj samoupravi i oslobađanju od različitih oblika političke i poreske zavisnosti.

Ni Hercegovina nije bila izuzetak.

Naprotiv.

Njena planinska geografija i snažna lokalna organizacija činile su je jednim od prostora gde je otpor mogao da se razvije i održi.

Život između nade i neizvesnosti

Stanovništvo Stare Hercegovine živelo je skromno.

Većina porodica bavila se stočarstvom i poljoprivredom.

Godine dobre letine donosile su sigurnost.

Suše i nerodne godine značile su glad.

Na sve to dolazila su poreska opterećenja i nesigurnost izazvana čestim sukobima.

Treba imati u vidu da se prilike nisu svuda razvijale isto.

Postojale su oblasti u kojima je saradnja između lokalnih zajednica i osmanskih vlasti bila mirnija.

Bilo je i perioda privrednog razvoja.

Ali bilo je i trenutaka kada su tenzije rasle do tačke pucanja.

Upravo u takvim okolnostima počinje da se oblikuje organizovaniji otpor.

Luka Vukalović – vođa hercegovačkog ustanka

Među ličnostima koje su obeležile sredinu XIX veka posebno mesto zauzima Luka Vukalović.

Rođen u hercegovačkom kraju, stekao je ugled čoveka koji je umeo da okupi ljude i organizuje otpor.

Njegovo ime najčešće se vezuje za Hercegovački ustanak iz 1852–1862. godine.

Uz podršku brojnih ustanika, vodio je dugotrajnu borbu protiv osmanskih snaga.

Sukobi nisu bili neprekidni.

Smenjivali su se pregovori, primirja i nove borbe.

Vest o hercegovačkom ustanku brzo se proširila Evropom.

Strani dopisnici i diplomate počeli su pažljivije da prate događaje u ovom delu Balkana.

Velike sile nisu posmatrale Hercegovinu samo kao lokalni problem.

U njoj su videle deo mnogo šireg pitanja budućnosti Osmanskog carstva.

Planina kao prirodna tvrđava

Jedan od razloga zbog kojih su ustanici uspevali da pružaju dugotrajan otpor bila je geografija.

Planinski masivi Orjena, Veleža, Bioča, Durmitora, Volujaka, Maglića i Pive pružali su prirodnu zaštitu.

Dobro poznavanje terena predstavljalo je veliku prednost.

Male ustaničke čete brzo su se kretale.

Koristile su uske planinske staze.

Izbegavale otvorene sukobe kada bi protivnik imao brojčanu nadmoć.

Takav način ratovanja nije bio karakterističan samo za Hercegovinu.

Ali je upravo ovde dostigao poseban značaj zbog izuzetno zahtevnog reljefa.

Iskra koja će zapaliti Balkan

Dvadesetih i tridesetih godina XIX veka mnogi evropski političari još su verovali da se osmanska vlast na Balkanu može dugoročno održati reformama.

Međutim, sedamdesete godine donele su sasvim drugačiju sliku.

Nezadovoljstvo je raslo.

Ekonomske prilike bile su teške.

Lokalni sukobi postajali su sve učestaliji.

Sve je vodilo ka događaju koji će promeniti tok istorije.

Nevesinjskoj pušci.

Nevesinjska puška – pucanj koji je odjeknuo Evropom

Leto 1875. godine.

Na prostoru Nevesinja izbija ustanak koji će ubrzo postati poznat kao Nevesinjska puška.

Naziv je simboličan.

Jedan pucanj postao je metafora početka velike pobune.

Istoričari danas naglašavaju da uzroci ustanka nisu bili jednostavni.

Na njegovo izbijanje uticali su ekonomski problemi, poreska opterećenja, lokalni sukobi, političke okolnosti i šira kriza Osmanskog carstva.

Ustanak se veoma brzo proširio na druga područja Hercegovine.

Zatim i na Bosnu.

Vest je stigla do evropskih prestonica.

Novine su svakodnevno izveštavale o događajima.

Diplomate su upozoravale svoje vlade da bi sukob mogao prerasti u međunarodnu krizu.

I upravo to se dogodilo.

Od lokalnog ustanka do evropske krize

Hercegovački ustanak više nije bio samo pitanje jedne pokrajine.

Srbija i Crna Gora uključile su se u rat protiv Osmanskog carstva.

Nedugo zatim izbio je i Rusko-turski rat 1877–1878.

Velike sile počele su intenzivne diplomatske pregovore.

Pitanje Hercegovine postalo je deo mnogo šireg Istočnog pitanja – jednog od ključnih međunarodnih problema XIX veka.

Sudbina planinskih sela odjednom je postala tema razgovora careva, ministara i ambasadora.

Malo koja oblast Balkana uspela je da u tako kratkom vremenu privuče toliku pažnju evropske politike.

Berlinski kongres i nove granice

Godine 1878. održan je Berlinski kongres.

Na njemu su predstavnici velikih sila pokušali da pronađu novo političko rešenje za Balkan.

Njegove odluke donele su velike promene.

Pojedini delovi Stare Hercegovine ušli su u sastav Kneževine Crne Gore.

Bosna i Hercegovina stavljena je pod upravu Austro-Ugarske, iako je formalno ostala u sastavu Osmanskog carstva sve do aneksije 1908. godine.

Nove granice presekle su istorijske, privredne i porodične veze koje su vekovima postojale.

Mnoga bratstva našla su se u različitim državama.

Trgovački putevi promenili su pravce.

Administracija se razlikovala od oblasti do oblasti.

Ali istorijsko ime Stara Hercegovina nastavilo je da živi u narodnom pamćenju.

Cena slobode

Istorija ustanaka često se pamti kroz pobede.

Međutim, svaka pobuna nosila je i visoku cenu.

Mnogi ljudi izgubili su živote.

Sela su spaljivana.

Stanovništvo je izbegavalo u sigurnije krajeve.

Porodice su ostajale bez svojih najbližih.

Glad i bolesti često su pratile ratove.

Uprkos tome, uspomena na ustanike ostala je duboko ukorenjena u kolektivnom sećanju Hercegovine.

Njihova imena sačuvana su u narodnim pesmama, porodičnim predanjima i istorijskim zapisima.

Nasleđe koje je promenilo istoriju

Kada danas istoričari analiziraju događaje iz 1875. godine, gotovo svi se slažu u jednom.

Nevesinjska puška nije bila samo lokalni ustanak.

Bila je jedan od događaja koji su pokrenuli lanac međunarodnih procesa što su doveli do velikih promena na Balkanu.

Njeni odjeci čuli su se u diplomatskim salonima Evrope jednako snažno kao i u hercegovačkim planinama.

Time je Stara Hercegovina još jednom pokazala da njena istorija nikada nije bila samo lokalna.

Ona je često predstavljala ogledalo mnogo širih političkih procesa koji su oblikovali sudbinu jugoistočne Evrope.

Ali ni Berlinski kongres nije doneo kraj iskušenjima.

XX vek doneće nove ratove, nove granice i nova stradanja.

Stara Hercegovina ponovo će se naći na raskršću velikih istorijskih događaja.

A upravo tada biće stavljeni na najveće iskušenje njeni ljudi, njeni manastiri i njeno istorijsko nasleđe.

Stara Hercegovina u vrtlogu XX veka – ratovi, stradanja i očuvanje identiteta

Kada je XIX vek završio velikim ustancima i novim granicama, mnogi su verovali da će burna istorija Stare Hercegovine konačno ući u mirnije razdoblje.

Dogodilo se upravo suprotno.

XX vek doneo je više ratova, političkih promena i društvenih preokreta nego bilo koji period u dotadašnjoj istoriji ovog kraja.

U samo stotinu godina smenjivale su se države.

Menjale granice.

Propadala carstva.

Nastajale nove političke zajednice.

Stanovnici Stare Hercegovine morali su iznova da se prilagođavaju okolnostima koje često nisu mogli da utiču.

Ali, uprkos svim promenama, ostao je snažan osećaj pripadnosti zavičaju.

To je možda i najvažnija nit koja povezuje sve epohe njene istorije.

Balkanski ratovi – kraj jedne višestolećne epohe

Početkom XX veka Osmansko carstvo više nije moglo da zadrži nekadašnje evropske posede.

Balkanski ratovi 1912. i 1913. godine označili su kraj njegove vlasti nad najvećim delom Balkana.

Za stanovništvo Stare Hercegovine to je predstavljalo istorijsku prekretnicu.

Posle više vekova, politička karta regiona ponovo je izmenjena.

Pojedine oblasti uključene su u sastav Kraljevine Crne Gore.

Druge su ostale pod austrougarskom upravom u okviru Bosne i Hercegovine.

Iako su granice razdvajale administrativne celine, porodične, privredne i kulturne veze nastavile su da postoje.

Mnogi rodovi imali su članove sa obe strane novih državnih linija.

Veliki rat koji je promenio Evropu

Samo dve godine kasnije Balkan je ponovo postao središte svetske pažnje.

Sarajevski atentat 1914. godine pokrenuo je događaje koji su doveli do izbijanja Prvog svetskog rata.

Stara Hercegovina našla se između različitih vojnih i političkih sistema.

Stanovništvo je mobilisano u različite vojske, u zavisnosti od toga pod kojom se upravom određeni kraj nalazio.

Rat je doneo nestašice hrane.

Epidemije.

Prinudni rad.

Izbeglištvo.

Razdvojene porodice.

Nakon završetka sukoba nastala je nova država – Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, od 1929. godine Kraljevina Jugoslavija.

Po prvi put posle mnogo vekova, najveći deo prostora Stare Hercegovine našao se u okviru iste države.

To je otvorilo mogućnosti za razvoj saobraćaja, školstva i privrede, ali nije uklonilo sve regionalne razlike koje su nastajale tokom prethodnih vekova.

Između dva rata – život koji se polako obnavlja

Dvadesete i tridesete godine XX veka donele su postepenu obnovu.

Gradili su se putevi.

Otvarane škole.

Razvijale zadruge.

Unapređivana poljoprivreda.

Ipak, život je i dalje bio težak.

Veliki deo stanovništva bavio se stočarstvom i zemljoradnjom.

Industrija je bila slabo razvijena.

Mnogi mladi ljudi odlazili su u veće gradove ili u inostranstvo u potrazi za boljim životom.

To je bio početak migracija koje će tokom narednih decenija ostaviti dubok trag u demografskoj slici ovog kraja.

Drugi svetski rat – godine najvećih iskušenja

Aprila 1941. godine Kraljevina Jugoslavija prestala je da postoji.

Usledila je okupacija i uspostavljanje novih vlasti na različitim delovima njene teritorije.

Za Staru Hercegovinu to je značilo ulazak u jedan od najtežih perioda njene istorije.

Rat je zahvatio gotovo svako selo.

Stanovništvo je bilo izloženo progonima, odmazdama, prisilnim mobilizacijama i teškim stradanjima.

Na ovom prostoru delovali su različiti vojni i politički pokreti, čiji su se ciljevi i međusobni odnosi menjali tokom rata.

Zbog složenosti događaja i velikog broja civilnih žrtava, savremena istoriografija insistira na pažljivom proučavanju izvora i izbegavanju pojednostavljenih prikaza.

Ono oko čega nema spora jeste da su posledice rata bile duboke.

Brojna sela ostala su bez velikog dela stanovništva.

Mnoge porodice izgubile su po nekoliko članova.

Materijalna razaranja bila su ogromna.

A rane su ostale prisutne još decenijama.

Obnova i novo društvo

Posle 1945. godine usledila je obnova zemlje u okviru socijalističke Jugoslavije.

Izgrađeni su novi putevi.

Elektrifikovana brojna sela.

Otvarane fabrike.

Razvijano školstvo.

Poboljšavana zdravstvena zaštita.

Mnogi ljudi prvi put su dobili priliku za srednje i visoko obrazovanje.

Istovremeno, ubrzana industrijalizacija dovela je do velikih promena u načinu života.

Tradicionalne velike porodične zadruge postepeno su nestajale.

Sve više stanovnika selilo se u Nikšić, Trebinje, Foču, Pljevlja i druge gradove, kao i u Beograd, Sarajevo i inostranstvo.

Time je započeo proces depopulacije planinskih sela koji traje do danas.

Manastiri između tradicije i obnove

Uprkos društvenim promenama, manastiri su ostali važan deo kulturnog i istorijskog identiteta Stare Hercegovine.

Tokom druge polovine XX veka brojni hramovi i manastirski kompleksi restaurirani su uz učešće stručnjaka iz oblasti konzervacije, istorije umetnosti i arheologije.

Njihove biblioteke, riznice i freske postale su predmet ozbiljnih naučnih istraživanja.

Istovremeno, sve veći broj posetilaca dolazio je da upozna bogato srednjovekovno nasleđe ovog kraja.

Na taj način manastiri su ponovo dobili ulogu mosta između prošlosti i savremenog društva.

Devedesete godine – novo vreme neizvesnosti

Raspad Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije početkom devedesetih godina ponovo je doneo političku nestabilnost na prostor nekadašnje Stare Hercegovine.

Ratovi koji su zahvatili delove bivše države ostavili su teške posledice po stanovništvo, privredu i međuljudske odnose.

Mnogi ljudi bili su primorani da napuste svoje domove.

Pojedine istorijske građevine pretrpele su oštećenja.

Porodične veze ponovo su bile prekinute novim granicama.

Ipak, uprkos svim iskušenjima, veliki deo kulturne baštine uspešno je sačuvan ili obnovljen u godinama koje su usledile.

Danas istraživači naglašavaju koliko je važno da se ovaj period proučava na osnovu pouzdanih istorijskih izvora, uz poštovanje svih žrtava i bez jednostranih tumačenja.

Stara Hercegovina danas – istorija koja i dalje živi

Savremena Stara Hercegovina nalazi se u okviru više država i administrativnih celina.

Ali njena istorijska celovitost i dalje živi kroz kulturu, jezik, običaje, porodična predanja i duhovno nasleđe.

Njeni manastiri i crkve ostaju mesta okupljanja.

Njene planine privlače planinare i istraživače.

Njene reke postale su simbol netaknute prirode.

Njena sela čuvaju arhitekturu koja je odolela vekovima.

Istovremeno, sve više mladih istoričara, arheologa i etnologa istražuje prošlost ovog kraja koristeći savremene naučne metode.

Nova arheološka otkrića.

Digitalizacija arhivske građe.

Analiza starih povelja.

Konzervacija srednjovekovnih fresaka.

Sve to doprinosi boljem razumevanju istorije Stare Hercegovine.

Nasleđe koje nadživljava države

Kada se pogleda istorija ovog prostora u celini, postaje jasno da se Stara Hercegovina nikada nije mogla svesti samo na administrativne granice.

Tokom dve hiljade godina njome su upravljali Rimljani, Vizantinci, srednjovekovni velikaši, Osmanlije, Austro-Ugarska, različite jugoslovenske države i savremene države regiona.

Granice su se menjale.

Vlasti su dolazile i odlazile.

Ali planine su ostajale iste.

Reke su nastavile svoj tok.

Manastiri su opstajali.

Narod je čuvao svoja predanja.

Upravo u toj neprekidnoj vezi između prošlosti i sadašnjosti leži posebnost Stare Hercegovine.

Njena istorija nije priča samo o ratovima i političkim promenama.

To je priča o ljudima koji su vekovima gradili kuće od kamena, podizali zadužbine, obrađivali oskudnu zemlju, čuvali porodicu, prenosili običaje i ostavili bogato kulturno nasleđe koje i danas predstavlja jedno od najdragocenijih istorijskih bogatstava jugoistočne Evrope.

I možda je upravo zato Stara Hercegovina mnogo više od istorijske oblasti.

Ona je simbol trajanja.

Simbol istrajnosti.

I simbol sećanja koje je nadživelo vekove.

Zašto je Stara Hercegovina i danas važna?

Istorija poznaje mnoge oblasti koje su bile velike dok su postojala carstva kojima su pripadale.

Kada su ta carstva nestala, nestala su i njihova imena.

Stara Hercegovina nije među njima.

Njeno ime preživelo je više od pet vekova.

Nadživelo je srednjovekovne države.

Osmansko carstvo.

Austrougarsku monarhiju.

Kraljevinu Jugoslaviju.

Socijalističku Jugoslaviju.

Promene granica.

Promene političkih sistema.

Pa čak i raspad država koje su izgledale trajno.

To samo po sebi govori da Stara Hercegovina nije običan geografski pojam.

Ona je istorijski prostor koji je ostao da živi u kolektivnom pamćenju svojih ljudi.

Zemlja u kojoj kamen govori

Putnik koji prvi put stigne u Staru Hercegovinu često će primetiti njenu surovost.

Visoke planine.

Kamene litice.

Duboke rečne kanjone.

Krš koji na prvi pogled deluje negostoljubivo.

Ali upravo taj kamen krije priče stare hiljadama godina.

Na jednom uzvišenju nalaze se ostaci ilirskog gradinskog naselja.

Nedaleko odatle vide se temelji rimske utvrde.

Nekoliko kilometara dalje uzdiže se srednjovekovni manastir.

Na obližnjem groblju stoje stećci, jedinstveni kameni spomenici srednjeg veka.

Svaki od tih kamenova predstavlja jednu stranicu istorije.

Zajedno čine knjigu koju još uvek učimo da čitamo.

Manastiri – svetionici istorije

Teško je govoriti o Staroj Hercegovini, a ne pomenuti njene manastire.

Oni nisu samo verski objekti.

Oni su arhivi.

Biblioteke.

Galerije srednjovekovne umetnosti.

Čuvari jezika.

Čuvari pisma.

Čuvari pamćenja.

U njihovim riznicama sačuvane su povelje.

Rukopisi.

Ikone.

Bogoslužbene knjige.

Predmeti koji predstavljaju neprocenjivo kulturno nasleđe.

Mnogi od njih preživeli su ratove, požare i vekove političkih promena.

Njihova zvona i danas povezuju prošlost sa sadašnjošću.

Stećci – kamena enigma Balkana

Jedno od najvećih bogatstava ovog prostora predstavljaju stećci.

Ovi srednjovekovni kameni nadgrobni spomenici rasprostranjeni su na širem području Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Srbije i Hrvatske, a brojni primerci nalaze se upravo na prostoru istorijske Hercegovine.

Njihovi ukrasi i simboli vekovima privlače pažnju istraživača.

Sunce.

Polumesec.

Lovci.

Konjanici.

Rozete.

Plesne scene.

Krstovi.

Svaki motiv otvara nova pitanja.

Ko ih je izrađivao?

Šta su pojedini simboli značili?

Zašto su neki ukrašeni tako bogato, dok su drugi gotovo sasvim jednostavni?

Nauka je na mnoga pitanja dala odgovore.

Ali pojedine tajne stećaka ostaju predmet istraživanja i danas.

Možda upravo zato oni predstavljaju jednu od najvećih kulturnih zagonetki srednjovekovnog Balkana.

Gusle – istorija koja se pevala

Dok su hroničari pisali na pergamentu, narod je svoju istoriju čuvao na drugačiji način.

Uz gusle.

Tokom dugih zimskih večeri, u planinskim kućama i pod manastirskim konacima, prenosile su se priče o precima, junacima, seobama i velikim događajima.

Narodne epske pesme nisu bile samo umetnost.

One su predstavljale način očuvanja kolektivnog pamćenja.

U njima su istorijske činjenice često bile isprepletane sa pesničkim slikama i simbolikom, zbog čega ih danas treba posmatrati prvenstveno kao dragocenu kulturnu baštinu, uz kritičko poređenje sa istorijskim izvorima.

Ali njihov značaj za očuvanje identiteta teško je preceniti.

Priroda koja oblikuje čoveka

Stara Hercegovina nije oblikovala samo svoju istoriju.

Oblikovala je i ljude.

Život u planinskim krajevima tražio je istrajnost.

Skromnost.

Međusobnu pomoć.

Poštovanje porodice.

Gostoprimstvo.

Ove osobine često se pominju u putopisima evropskih istraživača iz XIX i početka XX veka.

Naravno, nijedna osobina ne može se pripisati svim ljudima jednog kraja.

Ali upravo su prirodni uslovi ostavili dubok trag u načinu života i običajima koji su se razvijali vekovima.

Mesto susreta različitih kultura

Jedna od najvećih vrednosti Stare Hercegovine jeste činjenica da je vekovima predstavljala prostor susreta.

Ovde su se ukrštali trgovački putevi između Jadrana i unutrašnjosti Balkana.

Susretale su se različite države.

Različite umetničke tradicije.

Različiti arhitektonski stilovi.

Različiti kulturni uticaji.

Zbog toga istorija ovog prostora nije jednostavna.

Ona nije crno-bela.

Njena najveća vrednost upravo je u složenosti.

Razumevanje te složenosti omogućava nam da bolje razumemo i istoriju čitavog Balkana.

Nova otkrića stare istorije

Savremena arheologija poslednjih decenija donosi brojna nova saznanja.

Satelitska snimanja.

Lidar tehnologija.

Digitalna obrada starih rukopisa.

Arheogenetička istraživanja.

Konzervacija fresaka.

Sve to omogućava da istoriju Stare Hercegovine danas proučavamo preciznije nego ikada ranije.

Mnogi lokaliteti još nisu potpuno istraženi.

Nova iskopavanja gotovo svake godine donose zanimljive nalaze.

Zbog toga istorija ovog prostora nije završena priča.

Ona se i dalje piše.

Šta možemo naučiti od Stare Hercegovine?

Možda najveća pouka njene istorije nije u velikim bitkama.

Nije ni u smenjivanju careva i država.

Njena najveća pouka nalazi se u istrajnosti običnih ljudi.

Ljudi koji su vekovima obrađivali kamenitu zemlju.

Gradili mostove.

Podizali manastire.

Prepisivali knjige.

Čuvali porodice.

Prenosili običaje.

I verovali da će ono što stvaraju ostati i posle njih.

Zahvaljujući njima danas možemo da govorimo o Staroj Hercegovini ne samo kao o istorijskom pojmu, već kao o živom kulturnom prostoru.

Zaključak – istorija koja još traje

Kada se pogleda karta Balkana, granice izgledaju jasno.

Ali istorija retko prati linije koje su ucrtane na papiru.

Stara Hercegovina najbolji je dokaz za to.

Njena prošlost ne može se razumeti samo kroz političke promene.

Ona se nalazi u manastirskim zvonicima koji i danas odjekuju planinama.

U stećcima koji vekovima odolevaju vetru i kiši.

U kamenim mostovima preko planinskih reka.

U starim karavanskim putevima.

U epskim pesmama koje se još uvek pevaju.

U porodičnim predanjima koja se prenose sa kolena na koleno.

I u ljudima koji, ma gde danas živeli, i dalje govore o svom zavičaju sa posebnim poštovanjem.

Možda upravo zato Stara Hercegovina nikada nije bila samo prostor između planina.

Ona je bila raskršće civilizacija.

Most između Istoka i Zapada.

Čuvar srednjovekovne baštine.

Svedok velikih istorijskih preokreta.

I mesto na kojem se, možda jasnije nego bilo gde drugde na Balkanu, može razumeti koliko su prošlost i sadašnjost neraskidivo povezane.

Njena istorija nije završena.

Svaka nova arheološka ekspedicija.

Svaki restaurirani manastir.

Svaka pronađena povelja.

Svaki proučeni stećak.

Svaki sačuvani porodični zapis.

Dodaje još jednu stranicu velikoj knjizi koja se piše već više od dve hiljade godina.

I upravo zato Stara Hercegovina nije samo predmet istorijskih istraživanja.

Ona je trajni podsetnik da se identitet jednog prostora ne meri samo granicama država, već i snagom njegovog kulturnog pamćenja.

A malo je krajeva na Balkanu čije je pamćenje toliko duboko, slojevito i postojano kao što je ono koje čuva Stara Hercegovina.

Mr. D. Tovarišić