Istorija Starog grada Bara u Crnoj Gori je slojevita i bogata — pruža se kroz skoro 3.000 godina i obuhvata različite civilizacije, kulture i imperije koje su ostavile svoj trag u arhitekturi, urbanizmu i kulturnom identitetu ovog područja. Upoznajte se s impresivnim slikama ovog grada:

Antika i ranovizantijski period

Ilirski koreni (VIII–III vek p.n.e.)

Najraniji tragovi naseljenosti na prostoru današnjeg Starog Bara pripadaju ilirskom plemenu Dokleata, koje je obitavalo na jugozapadu Balkanskog poluostrva. Arheološki nalazi iz okolnih lokaliteta (keramika, alati, fibule) ukazuju na postojanje razvijenog zanatskog i trgovačkog života još u VIII veku pre nove ere.

Posebno značajni nalazi:

• Grnčarija ukrašena spiralnim i geometrijskim motivima (često izložena u muzeju u Baru),
• Bronzane fibule i koplja nađena na obroncima Rumije,
• Tragovi kultnih objekata iz ilirskog doba na potezu između Starog Bara i Virpazara.

Rimski period (II vek p.n.e. – V vek n.e.)

Nakon osvajanja ilirskih teritorija, oblast Bara dolazi pod rimsku upravu oko 168. godine p.n.e., najpre kao deo provincije Ilirik, a kasnije Dalmacije. Tada se na ovom prostoru razvija utvrđeno naselje pod imenom Antibareos, smešteno u zaleđu obale, iz strateških razloga — zaštićeno planinom Rumijom i teško pristupačno s mora.

Karakteristike rimskog naselja:

• Postojanje cestovne veze sa rimskim putevima (Via Lissus–Naissus),
• Pronađeni temelji termalnih kupatila i cisterni u donjim slojevima Starog grada,
• Numizmatički nalazi: bronzani i srebrni novčići rimskih careva, uključujući Konstantina i Dioklecijana,
• Rimokatolički izvori pominju ranu hrišćansku zajednicu još u IV veku.

Ranovizantijski period (V–VII vek)

Nakon podele Rimskog carstva 395. godine, područje Bara potpada pod istočnorimski (vizantijski) uticaj. Tokom VI veka, car Justinijan I (527–565) sprovodi veliku obnovu i fortifikaciju Balkana zbog najezda Slovena i Gota. Tada se veruje da su obnovljene prve fortifikacije u Starom Baru, a moguće i izgrađena najstarija crkva Sv. Teodora.

Najvažniji spomenici i tragovi tog perioda:

• Crkva Sv. Teodora — najstariji hrišćanski objekat u Baru (VI vek), građena u ranohrišćanskom stilu sa bazilikalnim planom,
• Ostaci vizantijskog bedema u donjem delu grada (povezani sa tzv. justinijanovim obnavljanjem gradova),
• Pominjanje grada u čuvenom delu cara Konstantina Porfirogenita – De Administrando Imperio (sredina X veka), kao mesta Antibareos, što potvrđuje njegovo postojanje i značaj još u ranijim vekovima.

---

Zanimljivost: Arheološka istraživanja iz 1950.-ih i 1980.-ih otkrila su slojeve iz doba kasne antike ispod srednjovekovnih crkava, što potvrđuje kontinuitet naseljenosti na istom mestu duže od 2.000 godina.

---

⛪ Srednji vek – Duklja, Nemanjići i Balšići

Dukljanski period (IX – XII vek)

Bar je u ranom srednjem veku bio jedan od najvažnijih gradova kneževine Duklje, prve prepoznatljive slovenske države na teritoriji današnje Crne Gore. Njegov značaj se ogleda u verskoj i političkoj ulozi:

• Godine 1089. papa Klement III osniva Barsku nadbiskupiju, sa sedištem u Starom Baru. Tadašnji barski nadbiskup dobija titulu primasa Srbije (Primas Serviae), što simbolizuje crkveno priznanje dukljanske samostalnosti.
• Prvi poznati nadbiskup bio je Petar, čije se ime pominje u papinskim spisima.
• Grad postaje crkveno središte celog slovenskog juga Balkana.

Crkve iz dukljanskog perioda:

• Ostaci bazilike Sv. Teodora, prvobitno iz VI veka, su dograđeni tokom ovog perioda.
• Postoji verovatnoća da je u to vreme podignut i raniji hram na mestu današnje crkve Sv. Katarine.

---

Nemanjićki period (XII – XIV vek)

Ulazak Bara u srpsku državu

Početkom XII veka, Bar i Zeta dolaze pod kontrolu Stefana Nemanje, osnivača dinastije Nemanjić. Njegov pohod na Duklju oko 1185. godine bio je deo šireg procesa ujedinjenja srpskih zemalja.
Bar tada zadržava važnost regionalnog središta, ali se sve više integriše u politički i crkveni sistem srpske srednjovekovne države.

Prvi pisani trag o Nemanjićkoj vlasti u Baru dolazi iz povelje Stefana Prvovenčanog, gde se Bar pominje kao jedan od gradova „primorja i unutrašnjosti“ kraljevine Srbije.

Razvoj gradskog života i privrede

Pod Nemanjićima, Stari Bar se pretvara u uređeni trgovačko-crkveni grad sa stalnim zanatlijama, trgovcima i sveštenstvom. Grad doživljava veliki razvoj:

• Zidine su proširene, bedemi ojačani i izgrađene su dvostruke kapije.
• Izgrađena su tržišta, zanatske ulice (kovači, grnčari, tesari), kao i gradski trg na kome se trgovalo solju, vinom, maslinovim uljem i tkaninama.
• Bar postaje važna veza između unutrašnjosti Srbije i jadranske obale, naročito u trgovini sa Dubrovnikom i Kotorom.

⛪ Verski i kulturni centar

Iako se u Srbiji 1219. osniva Srpska pravoslavna crkva (autokefalna), Bar ostaje pod upravom rimokatoličke Barske nadbiskupije, što ga čini važnim mestom verskog dijaloga i ponekad sukoba.

• Grad ima više hramova i crkava nego ijedan drugi u Zeti tog vremena.
• Pravoslavne bogomolje se grade u podgrađu i oko planine Rumije, dok katoličke dominiraju unutar gradskih zidina.

Najznačajniji verski objekti:

Crkva	Vek	Detalji
Sv. Katarina	XIII vek	Jednobrodna crkva sa polukružnom apsidom. Unutrašnjost je imala freske u vizantijskom stilu. Verovatno zadužbina lokalnog velikaša pod Nemanjićima.
Sv. Veneranda	XIV vek	U crkvi su otkriveni delovi oltara i fragmenti zidnih slika. Kasnije preuređena u osmanskom periodu.
Manastir kraj Rumije (Sv. Ilija?)	XIII vek	Povezan sa pravoslavnim monaštvom u planinskom zaleđu Bara.

Administrativna i vojna organizacija

• Bar je imao župana (lokalnog upravnika) i komunu, kao i predstavnike u trgovini sa Dubrovčanima.
• Podignute su stražarske kule duž oboda grada i nove osmatračnice u okviru citadele, čime se grad prilagođava političkim tenzijama tog vremena.
• Grad je imao sopstvenu pisarsku kancelariju (notarijat), što potvrđuju sačuvani zapisi u dubrovačkim arhivama.

✍️ Kulturni i pismeni život

Bar je u vreme Nemanjića bio poznat po školovanim sveštenicima, pisarima i lekarima. Postojala je škola uz crkvu Sv. Katarine, a deo sveštenika je bio obrazovan u Italiji.
U arhivu Barske nadbiskupije sačuvani su latinski rukopisi, povelje i liturgijski tekstovi iz XIII i XIV veka.

Zaključak

Period XII–XIV veka bio je vreme najvećeg ekonomskog i duhovnog procvata Starog Bara. Pod Nemanjićima, grad je izrastao u trgovačko središte sa jakim zidinama, razvijenim zanatima i brojnim hramovima, a njegov značaj kao verskog i kulturnog mosta između istoka i zapada čini ga jedinstvenim mestom u istoriji srpske i crnogorske srednjovekovne kulture.

---

Balšići (XIV – XV vek)

Krajem XIV veka, slabljenjem centralne vlasti Nemanjića i nakon smrti cara Dušana, Bar dolazi pod vlast dinastije Balšića, čime počinje nova, ali manje stabilna faza.
Uprkos tome, većina arhitektonske strukture iz nemanjićkog perioda ostaje u upotrebi i kasnije se adaptira.

Dinastija Balšića, poreklom iz Zete, upravljala je prostorom Bara između 1360. i 1421. godine. U tom periodu Bar doživljava poslednji veliki uspon kao nezavisni grad.

Prvi istaknuti vladar bio je Đurađ I Balšić (vl. 1362–1378), koji učvršćuje vlast u Baru, Shodri i Skadru.

Uređenje grada i vojna moć

Balšići su Stari Bar koristili kao utvrđeni grad-državu, te su znatno ojačali njegov vojni i strateški značaj:

• Obnavljaju i proširuju citadelu, podižu dodatne kule i izgrađuju dvostruki bedem oko grada.
• Grad je imao glavnu kapiju sa mostom i bočne ulaze koji su čuvani noću.
• Citadela je u ovom periodu dobijala konačan izgled — sa osmatračnicama, barutanama i magacinima za žito i oružje.

Arhitektonski ostaci iz perioda Balšića:

• Glavna kapija sa dvostrukim lukom i odbrambenim mehanizmima.
• Ostaci dvorskih građevina i reprezentativnih palata (npr. Palata Gavodolla) u kasnogotičkom stilu.
• Crkva Sv. Venerande obnovljena i proširena; služila kao zadužbina Balšića.

⚖️ Administracija i trgovina

Stari Bar u doba Balšića funkcioniše kao poluautonomna komuna u okviru njihove vlasti. Postojala je gradska uprava, sa zetskim velikašima, notarima i sudijama:

• Balšići su zadržali dobre odnose s Dubrovnikom, odakle su dolazili trgovci, zanatlije i hroničari.
• Bar je bio važna izvozna luka za drvo, so, kožu, vino i ulje; uvozio je svilu, metalne predmete i luksuznu robu.
• Sačuvani su ugovori i trgovačke knjige iz 1380–1420, koje svedoče o trgovini sa Venecijom, Kotorom i Ankonom.

✍️ U Dubrovniku su sačuvane beleške o “trgovačkoj zetskoj robnoj kući” u Baru i o više desetina ugovora sklopljenih između barskih trgovaca i dubrovačkih brodara.

✝️ Verski i kulturni život

Uprkos političkoj neizvesnosti i složenim odnosima sa Mletačkom republikom i Osmanskim carstvom, Balšići su podržavali verski život i gradili bogomolje:

• Crkve su bile u službi i katolika i pravoslavaca, zavisno od konteksta i političkih prilika.
• Vladari iz ove dinastije pokrovitelji su i pravoslavnih manastira u zaleđu Rumije, kao i katoličkih crkava u gradu.
• Dvor u Baru imao je pisare i notare, a sam Đurađ II Balšić bio je poznat kao pokrovitelj knjige i prepisivača.

⚔️ Političke krize i kraj ere Balšića

• Nakon smrti Đurađa II Balšića 1403. godine, dinastija slabi. Njegov naslednik Balša III (vl. 1403.–1421.), iako obrazovan i sposoban, nije uspeo da zaustavi rastući pritisak spolja.
• 1421. godine, nakon njegove smrti bez naslednika, grad Bar i cela Zeta prelaze pod vlast despota Stefana Lazarevića, što označava kraj ere Balšića.

Sažetak najvažnijih podataka o Balšićima:

Vladar	Period	Značaj za Bar
Đurađ I Balšić	1362.–1378.	Utvrđuje grad, koristi ga kao rezidenciju
Đurađ II Balšić	1385.–1403.	Uspostavlja jake trgovačke odnose, jača crkve
Balša III	1403.–1421.	Poslednji Balšić, Bar gubi samostalnost

---

Period Balšića predstavlja poslednji zlatni trenutak nezavisnog Starog Bara. Grad je tada bio sedište moći, kulture i trgovine na crnogorskom primorju. Arhitektonske i kulturne intervencije iz tog perioda i danas su prepoznatljive u ostatcima gradskih zidina, crkava i palata.

Bar pod vlašću despota Stefana Lazarevića (1421–1427)

Prelaz iz zetske samostalnosti u centralizovanu srpsku despotiju

Istorijski kontekst prelaska

Godine 1421., posle smrti Balše III, poslednjeg vladara iz dinastije Balšić, grad Bar i cela oblast Zete (današnja Crna Gora) mirnim putem prelaze pod vlast srpskog despota Stefana Lazarevića.
Ova tranzicija bila je rezultat političkog dogovora i testamenta Balše III, koji je kao svoju najbližu rodbinu prepoznao despota Stefana i oporučno mu predao vlast.

Prema istorijskim izvorima, Balša III je na samrti 1421. godine u Skadru izjavio da želi da “Zetu predam svome ujaku, despotu Stefanu”.

⚖️ Politička i vojna reorganizacija

Despot Stefan Lazarević, poznat po svojim reformama i kulturnoj politici, pokušava da Zetu (uključujući Bar) uključi u sistem centralizovane i utvrđene srpske despotovine.
U Baru se uvodi nova administracija, sa ljudima lojalnim despotu, iako su pojedine lokalne zetske porodice zadržale uticaj.

• Bar ostaje grad sa lokalnom autonomijom, ali pod jurisdikcijom despotske vlasti u Beogradu.
• Pojačavaju se odbrambeni garnizoni i dolazi do uvođenja novog sistema oporezivanja za trgovce.

Kulturni uticaji i književnost

Despot Stefan je jedan od najobrazovanijih vladara srednjeg veka na Balkanu.
Njegova vlast u Baru je kratka ali značajna u kulturnom smislu:

• U grad se donose pravne i administrativne norme iz Beograda, uključujući delove Dušanovog zakonika.
• U crkvama u Baru čitaju se dela Konstantina Filozofa i prepisuju rukopisi, uključujući hronike, žitija i zakone.
• Despot održava kontakte sa katoličkim sveštenstvom u Baru, ali ne pokušava silom da menja verski identitet grada.

✍️ U dubrovačkim arhivama postoji beleška iz 1422. u kojoj se spominje da „u Baru vlada red i mir od kad je vlast preuzeo despot Srbije“.

⚓ Bar kao deo trgovačkog sistema despotovine

Bar ostaje pomorski izlaz srpske despotovine ka Jadranu:

• Despot Stefan koristi Bar kao luku za trgovinu s Venecijom, Dubrovnikom i Ankonom.
• Povezuje ga sa Skopljem, Prištinom i Beogradom, čime stvara novu trgovačku mrežu.
• Grad dobija posebne trgovačke privilegije, ali se suočava s konkurencijom ulcinjske i kotorske luke.

Početak propadanja i mletački pritisak

Iako je despotova vlast donela stabilnost, ona je bila kratkotrajna (1421.–1427.). Već nakon njegove smrti 1427., Bar i cela Zeta ponovo ulaze u period političke nestabilnosti.

• Mletačka republika pojačava pritisak i pokušava da preuzme primorske gradove.
• Lokalni velikaši (Crnojevići i drugi) počinju da jačaju uticaj, što dodatno slabi kontrolu srpske države nad Barom.

Već 1443. godine, Venecija okupira Bar i uključuje ga u sistem „mletačke Albanije“.

Najvažnije odlike vladavine Stefana Lazarevića u Baru:

Aspekt	Karakteristike
Politički	Miran prenos vlasti, centralizacija, nova uprava
Vojni	Ojačani bedemi, prisustvo despotove vojske
Kulturni	Prepisivačka delatnost, širenje pravne kulture
Trgovinski	Luka otvorena za Beograd i unutrašnjost Srbije
Verski	Tolerancija katolicima, saradnja sa crkvama

Zaključak

Vladavina despota Stefana Lazarevića nad Starim Barom bila je kratka, ali istorijski značajna. Ona predstavlja most između samostalnosti zetskih vladara i sve jačeg uticaja velikih sila (Mletačke republike i Osmanskog carstva).
Za grad Bar to je bio poslednji period u kojem je bio deo srpske državne politike, pre nego što postane predmet borbe tuđih interesa u nadolazećim vekovima.

---

⚔️ Mletački i osmanski period: Između krsta i polumeseca

U istorijskim slojevima crnogorske obale, malo je mesta koja nose toliko burnih preobražaja koliko ih čuva Stari Bar. Ovaj utvrđeni grad, okružen maslinjacima i stenom Rumije, bio je kroz vekove strateški ključ između mora i unutrašnjosti. Posebno intrigantan je njegov razvoj u periodima mletačke i osmanske vlasti — dve epizode koje su ga zauvek oblikovale.

Venecijanska era: Red, trgovina i dupli bedemi

Godine 1443., usled rastuće pretnje Osmanlijskog carstva i slabljenja domaće vlasti, Bar prihvata mletačku upravu. U zamenu za lojalnost i strateški položaj, Venecija gradu garantuje čitav niz privilegija: očuvanje samouprave, prava barskih trgovaca, sopstvenu kovnicu, čak i oslobođenje od vojne obaveze.

Venecijanci utvrđuju Bar po uzoru na Kotor — sa dva pojasa zidina, novim bastionima i odbrambenim kulama. Gradska vrata dobijaju pokretni most, a u lukama pristaju brodići poznati kao baranski skutići, puni maslinovog ulja, vune i vina.

„Bar je tada bio trgovačko srce jugoistočne obale Jadrana. Imao je svoje lazarete, berzu soli i kovnicu sitnog novca sa lavom Svetog Marka“, beleže dubrovački hroničari iz 15. veka.

Ali iza stabilnosti, vrebala je senka rata. Osmansko-mletački sukobi u drugoj polovini 15. i početkom 16. veka redovno potresaju grad. Pomor i migracije ostavljaju posledice, a 1571. godine — posle kratke opsade — Bar konačno prelazi pod osmansku vlast.

Osmanski Bar: Akvadukti, sahat-kule i dvoverje

Kao „Antivari“, Bar postaje periferno, ali važno središte Skadarskog sandžaka. Iako je izgubio status lučkog grada (jer se trgovina seli u današnji Novi Bar), u njegovim bedemima niče novi život.

Osmanski graditelji grade impozantni akvadukt — 3 kilometra dug sistem koji dovodi vodu sa planine Rumije u citadelu. Iznad starog gradskog trga podižu hamam, bezistan (pokrivenu pijacu) i karavan-saraj za putnike i trgovce. Najprepoznatljiviji simbol epohe postaje Sat-kula (Sahat-kula) iz 1753. godine, čiji je mehanički sat dopremljen čak iz Venecije.

„Bar je tada bio grad sa trojezičnom svakodnevicom: turski u upravi, srpski među narodom i italijanski u trgovini. Petkom se molilo u džamiji, a u nedelju u crkvi“, beleži austrijski putopisac iz 18. veka.

Grad ostaje višekonfesionalan: katolici pod Barskom nadbiskupijom, pravoslavci iz zaleđa i muslimanski činovnici zajedno dele prostor iza bedema. Privreda je orijentisana ka poljoprivredi: masline, agrumi, maslinov sapun i kožarstvo obeležavaju 18. i 19. vek.

⚔️ Kraj jednog poglavlja

Kao i mnoge druge tvrđave Balkana, i Bar svoju osmansku priču završava ratom. Crnogorska vojska opseda grad 1877., minira akvadukt i primorava osmansku posadu na predaju. Godinu dana kasnije, odlukom Berlinskog kongresa, Bar postaje deo Knjaževine Crne Gore.

---

Ključne istorijske tačke:

Vek	Period	Događaj
VIII p.n.e.	Ilirski	Najstariji tragovi života
VI–XI	Vizantija & Duklja	Osnivanje nadbiskupije, crkve Sv. Teodora
XII–XV	Nemanjići & Balšići	Zlatno doba trgovine i utvrđenja
XV–XVI	Mletačka republika	Pojačanje bedema, povezivanje s Venecijom
1571–1878	Osmanska uprava	Gradnja akvadukta, hamama, orijentalni duh
1878–	Crna Gora	Oslobođenje, kasnije zapuštenost i obnova

---

Zaključak

Stari grad Bar je svojevrsni muzej na otvorenom, Šetnja njegovim zidinama je kao putovanje kroz vreme — od Ilira do savremene Crne Gore. Danas, ruševine Starog Bara pričaju priču o gradskom organizmu koji je nadživljavao carevine. Njegove venecijanske kapije, osmanski akvadukti, katoličke i pravoslavne crkve, sahat-kula i hamami svedoče o vekovima suživota, sukoba i preplitanja kultura. U vremenu kada Balkan često pamti podeljenost, Stari Bar podseća da su složnost i otpornost — njegove najdublje istine.

Mr. D. Tovarišić