Istorija Srbije puna je značajnih ličnosti i događaja, ali jedno od pitanja koje i dalje izaziva rasprave među istoričarima jeste – ko je zapravo bio prvi srpski kralj? Iako se najčešće navodi Stefan Prvovenčani, postoje teorije da je neko drugi pre njega nosio ovu titulu.

Stefan Prvovenčani – prvi krunisani kralj

Stefan Prvovenčani, sin Stefana Nemanje, zvanično je krunisan za kralja 1217. godine, uz blagoslov pape Honorija III. Ovaj događaj označava početak Kraljevine Srbije i često se uzima kao tačka od koje se računa postojanje srpske monarhije. Sama krunidba bila je rezultat dugih diplomatskih pregovora, pre svega sa Vatikanom, jer je Srbija tada bila pod jakim uticajem i Zapada i Vizantije. Stefan je u svojoj vladavini uspeo da održi balans između ova dva uticaja, čime je osigurao međunarodno priznanje svoje krune.

Kako bi dodatno učvrstio svoju poziciju, Stefan Prvovenčani je napisao „Žitije svetog Simeona“, delo koje je imalo za cilj da veliča njegovog oca, Stefana Nemanju, i da pokaže božansku legitimnost njegove vladarske loze. Time je stvoren ideološki temelj za dalji razvoj srpske države i dinastije Nemanjića. Njegova vladavina trajala je do 1228. godine, a predao je presto svom sinu, Stefanu Radoslavu, čime je obezbeđena dinastička stabilnost.

Teodosije Hilandarac o njemu napisa:

„U svemu blagopohvaljen, u vojništvu vešt i hrabrošću slavan… Pravdom i istinom svetlo ukrašen, ljubavlju prema ništima bogoljubac izvrstan, a beše i Svetog pisma učen tumač“.

Ipak, neki istorijski izvori ukazuju na mogućnost da su srpski vladari pre njega već imali kraljevski status.

Da li je Stefan Nemanja bio kralj?

Stefan Nemanja, osnivač dinastije Nemanjića i otac Stefana Prvovenčanog, nosio je titulu velikog župana. Međutim, pojedini istoričari smatraju da je on još za života stekao neku vrstu kraljevskog priznanja, posebno kroz kontakte sa Vizantijom i tadašnjim evropskim dvorovima. Postoje indicije da je u jednom trenutku Nemanja možda dobio kraljevsku titulu od Rimskog pape, s obzirom na njegovo nastojanje da Srbiju približi zapadnim hrišćanskim centrima moći.

Takođe, važno je napomenuti da je Stefan Nemanja kao vladar značajno učvrstio teritorijalnu stabilnost Srbije, osvajajući delove Zete, Primorja i Niške oblasti. Njegova uloga u stvaranju srpske države bila je presudna, a povlačenjem sa vlasti 1196. godine i odlaskom u monahe, predao je presto svom sinu Stefanu, čime je osigurao kontinuitet dinastije.

Iako ne postoje čvrsti dokazi da je Stefan Nemanja ikada formalno nosio kraljevsku krunu, njegova vladavina i uticaj nesumnjivo su postavili temelje buduće srpske monarhije.

Misterija kralja Mihaila Vojislavljevića

Još jedna teorija vezana je za srpskog vladara Mihaila, koji se pominje u vizantijskim izvorima kao „kralj Slovena“. On je vladao tokom 11. veka i smatra se da je imao podršku papske stolice. Ako je Mihailo doista bio krunisan, to bi značilo da Stefan Prvovenčani nije prvi srpski kralj, već samo prvi vladar iz dinastije Nemanjića koji je dobio zvanično priznanje.

Mihailo je bio vladar Duklje, Travunije, Zahumlja i Raške, oblasti koja je obuhvatala deo današnje Crne Gore i južne Srbije, objedinivši sve tadašnje srpske zemlje. Njegova težnja ka nezavisnosti od Vizantije dovela ga je do saveza sa Rimskom crkvom, što je kulminiralo time da je od pape Grgura VII dobio kraljevsku titulu oko 1077. godine. Time je Duklja postala prva međunarodno priznata srpska kraljevina, što dodatno komplikuje pitanje o prvom srpskom kralju.

Mihailova titula kralja nije bila samo simbolična – ona je imala i značajne političke posledice. Krunisanje ga je učinilo ravnopravnim vladarima tadašnje Evrope, omogućilo mu bolje diplomatske odnose sa zapadnim silama i ojačalo njegov autoritet unutar samih slovenskih zemalja. Osim političkog značaja, Mihailo je sprovodio i crkvene reforme, osnažujući veze sa Rimom i pokušavajući da Duklju afirmiše kao duhovni i politički centar regiona.

Uprkos ovom priznanju, Mihailova vladavina nije ostavila snažan dinastički trag poput kasnijih Nemanjića. Njegova država vremenom je oslabljena unutrašnjim borbama i pritiscima Vizantije, a titula kralja nije se održala u kontinuitetu. Nakon Mihaila, Duklja je zapala u period nestabilnosti, što je omogućilo kasniji uspon Nemanjića kao dominantne srpske dinastije.

Međutim, njegova uloga u istoriji Srbije i dalje je predmet istraživanja. Neki istoričari smatraju da bi Mihailova vladavina mogla biti preteča kasnijeg srpskog kraljevstva i da bi njegovo krunisanje trebalo da dobije veće priznanje u okviru srpske istoriografije.

Zaključak

Takođe, postoji mogućnost da su pre Stefana Prvovenčanog i kralja Mihaila još neki vladari nosili titulu kralja. U istorijskim izvorima pominju se različiti srpski vladari koji su imali kraljevske ambicije i potencijalno dobijali priznanja od tadašnjih centara moći, poput pape ili Vizantije.

Postoji teorija da su neki od ranih srpskih vladara iz 9. i 10. veka mogli imati titulu kralja, ali zbog oskudnih pisanih izvora o ranoj srpskoj istoriji, to nije moguće sa sigurnošću potvrditi. Na primer, knez Višeslav i njegovi naslednici vladali su u 8. i 9. veku, a neki istoričari smatraju da je moguće da su imali neku vrstu vladarskog priznanja od Vizantije. Takođe, u franačkim analima pominje se neimenovani srpski vladar iz 822. godine koji je „vladao velikim delom Srba“, što implicira da je imao značajnu moć, ali se ne zna da li je nosio kraljevsku titulu.

Iako Stefan Prvovenčani ostaje najpoznatiji kao prvi krunisani srpski kralj, rasprava o tome da li je neko pre njega nosio ovu titulu i dalje traje. Bez obzira na različite teorije, jedno je sigurno – ovo pitanje ostaje otvoreno za dalja istraživanja i analize.